Modern İnsanın Doğa Hasreti ve Genetik Hafıza: Betonun Arasındaki Filiz

Editör:
Elif Nazra Palan

İnsanın doğaya olan hasreti, yalnızca doğayla olan kadim bağında değil, hem kişisel hem de toplumsal gelişiminde de önemli bir rol oynamaktadır. Çünkü doğa; hem genetik bir hafıza, hem de insan ruhunun dünyayı algılama biçimidir. Doğa ve toplum, birbirinden ayrı iki dünya gibi algılansa da, aslında birbirini şekillendiren büyük etkilere sahiptir.

Kentleşme ve çevre olgusu da; yalnızca bir fiziksel mekanı değil, aynı zamanda insan zihninin ve toplumsal değerlerin bir yansımasıdır. Bu yüzden modern insanın inşa ettiği betondan kentler, insan ruhuna köklerini kaybettirmiş gibi hissettirse de, doğaya duyulan hasret yine de büyük bir gayretle betonların arasından filizlenmeye devam edecektir.

Doğa ve İnsan Arasındaki Derin Bağ

Doğa
Nörobilim ve Sürdürülebilirlik, doctorsustainability.wordpress.com

Doğanın gücü toplumu, toplumun varlığı da doğayı doğrudan şekillendirmektedir. Çevre kavramı da bu etkileşimin bir yansıması olarak karşımıza çıkmaktadır. Dolayısıyla çevreyi yalnızca bir mekan veya sorun olarak görmek, onun derin anlamını göz ardı etmek demektir. Peki, biz betonlarla sarılı kentlerde doğayı nasıl algılıyoruz? Gerçekten doğa ile bir bütün olduğumuzun farkında mıyız? Toplumsal varlığımız doğanın hangi köşesinde? Yoksa yüksek binalara bakarken yalnızca kendimizi mi görüyoruz?

Çevremizle olan duyusal ve kültürel bağlarımız, çevre bilincimizin temelidir. Çevresel yıkım ve kirlilik, yalnızca doğayı değil, insanların ruh sağlığını da olumsuz etkilemektedir. Doğayla temas eden bireylerin daha az stresli, daha mutlu ve daha sağlıklı bir yaşam sürdüğü bilinen bir gerçektir. O halde doğayla iç içe bir yaşam döngüsü oluşturabilme fikri hiç de ütopik bir yaklaşım değildir. Tam tersine bir ihtiyaçtır.

Ancak günümüzde; kentler gökyüzüne doğru büyüdükçe, insan adeta kendine hasret, biçare, zamanda kaybolmuştur. Bugün doğadan kopmak tehdidiyle baş başa kalan yalnızca toprak ve su değil, onlarla birlikte hafızasını, ritmini ve duygusunu yitirmekte olan bir insanlıktır. Unuttuğumuz şey yalnızca doğanın kendisi değil, onunla kurduğumuz kadim bağdır. Ve o bağ; şimdiki kentlerin diline yabancı ve kaybolmuş haldedir. Ve maalesef bu durum, ancak; “gökyüzüne değebilen bir ruhta, yeşillerin koynuna kıvrılan bir kentte” yeniden hayat bulabilir.

Alışkanlıklardan Bağımlılığa

Alışkanlıklar
Huri Kiriş, A Day in Limbo (2018), tuval üzerine yağlı boya, nouvart.net

Modern dünyamızda insanlar, günlük hayatlarında pek farkında olmasalar da çevreyle sürekli bir etkileşim içindedirler. Şehirleşme politikalarımız bunun en önemli temel faktörüdür. Alışkanlıkarımız elbette ki bireysel ve toplumsal olarak şekillenir ancak yönetimler tarafından üretilen çözümler de genellikle bu alışkanlıkları belirleyici ve önemli bir rol oynamaktadır. Bu haliyle, artık alışkanlıktan ötede bir bağımlılığa dönüşmeye yüz tutmuş kentleşme problemleri, doğayla aramızdaki mesafeyi giderek arttırmaktadır.

Alışkanlarımız ve şehirleşme politikalarımız, doğayı bir yaşam alanı olmaktan çıkararak gitgide sorun haline getiren bir paradoksa dönüşmektedir. Günümüzde gerçekleşen ekonomik ve sosyal gelişimler bu paradoksu ne yazık ki içinden çıkılamaz boyutlara taşımaktadır. Bu şekilde bir yaşam döngüsü oluşturmak; yüzeysel, insan odaklı ve kısa vadeli. sığ bir çevresel yaklaşımdır. Ancak derin bir çevresel yaklaşım, doğanın içsel değerini kabul eder ve doğayla uyum içinde bir yaşamı zorunlu kılar Burada doğa, yalnızca bir kaynak değil, kendi başına bir varlıktır ve onun korunması insanlık için etik bir sorumluluktur.

Derin ve Sığ Çevresel Yaklaşımlar

Çevresel Yaklaşımlar
BM raporu: Küresel ısınma felakete doğru ilerliyor, bianet.org

Çevresel yaklaşımlar iki temel boyutta incelenebilir: Sığ ve derin Yaklaşım. Sığ çevresel yaklaşım, basit bir anlatımla, genellikle insan odaklı, ekonomik ve ticari kaygılarla şekillenir. Örneğin, bir sanayi kuruluşunun üretim süreçlerinde çevreyi göz ardı ederek kâr odaklı çalışması veya yeni bir tekstil ürününün ek çevresel maliyetleri düşünülmeden piyasaya sürülmesi gibi.

Bir başka örnek de, çöplerin ayrıştırılmadan toplanması veya ayrıştırma sonrasında geri dönüşüm basamaklarının sonradan eklenmesi ancak bunun da yeterli kapasitede geliştirilememesi gibi. Bu tür yaklaşımlar, çevresel yaklaşım bilincini yüzeysel bir seviyede bıraktığı gerçeği, bilinmeyi bırak artık bir deneyim haline gelmiştir.

Ancak derin çevresel yaklaşım, doğayı temel bir unsur olarak kabul eder. Derin yaklaşımda, çevre korunması bir tercih değil, bir zorunluluktur Şehirleşme ve sanayileşme, doğaya uyumlu ve sürdürülebilir çözümlerle gerçekleştirilmelidir. Derin yaklaşım, yalnızca bireysel farkındalıkla sınırlı kalmaz; hükümet politikaları, şehir planlaması ve bireylerin çevre bilincini kapsayan bir bütünlük sunar.

Bu yaklaşım, sağlıklı ve güvenilir yerleşim alanları, etkin bir su ve atık su yönetimi, enerji verimliliği ve doğayla uyumlu şehirleşmeyi zorunlu kılar. Dolayısıyla şehir planlaması da bu basamakların hepsinin birebir ve etkin şekilde yönetimini kapsayan süreçler üretir ve taviz verilmeden döngüsel bir çerçevede gerçekleştirilmesini sağlar.

Ekolojizm Sorunsalı

Ekolojizm
Ekolojizm, pinterest.com

Ekolojizm, çevreyi insan çıkarlarından bağımsız bir varlık olarak kabul eden ve doğanın korunmasını etik bir sorumluluk olarak gören bir ideolojidir. Ancak ekolojim, sığ çevre yaklaşımı ve ekonomik çıkarların baskın olduğu modern dünyada genellikle göz ardı edilir. Özellikle sanayileşmenin ve kentleşmenin hızla ilerlediği ülkelerde, ekolojim çoğu zaman bir “lüks” veya “idealist” bir yaklaşım olarak görülmektedir.

Dolayısıyla ekolojim bir ideoloji olarak siyasi hayatta gerçek bir yere sahip olamamakla birlikte; çevrenin korunması için gerekli kanun ve hakların savunucusu olarak yerini koruyabilmektedir. Ancak daha derin bir yaklaşımla hareket ederek, doğa temelli ve döngüsel bir yaşam döngüsünü inşa edebilecek güçlü bir yönetimsel stratejiye maalesef dönüşememektedir.

Dünya üzerindeki teknolojik gelişmelere paralel olarak ekonomik ve sosyal gelişmelerin de hızının gitgide arttığı göz önüne alınırsa, bu dönüşümün gerçekleşme ihtimali de neredeyse imkânsıza yakın görünmektedir. Dolayısıyla doğa temelli bir yaşam döngüsü global dünyada tam karşılık bulmamakla birlikte, yer yer bölgesel düzeyde örneklerine rastlanmaktadır.

Derinlemesine Çevre Bilinci ve Gerçekçi Çözümler

Çevre Bilinci
Çevre Bilinci, pinterest.com

Doğa ile bütünleşik bir yaşam hayali, yalnızca fiziksel bir ihtiyaç değil, insanlığın manevi, genetik ve kültürel değerlerinin bir yansımasıdır. Derinlemesine çevre yaklaşımı, çevreyi yalnızca bir kaynak veya sorun olarak değil, yaşamın kendisi olarak görmeyi gerektirir. Bu nedenle, kentleşme politikaları ve uygulamaları yalnızca kanunlar ve yönetmeliklerle değil, doğa temelli bilinç, eğitim ve şeffaflıkla desteklenmelidir. Çevre ise siyasi bir araç değil, ortak geleceğimizin teminatıdır.

Yaşam alanı demek, yalnızca bir bina ve içinde yaşayan insanlardan ibaret değildir. Yaşam alanı demek, doğa ile birlikte; ağacıyla, kuşuyla, çiçeğiyle, böceğiyle, her şeyiyle bir yaşam demektir. Eğer doğaya ihtiyacımız olmasaydı, emeklilik hayalimizde deniz kenarında bir bahçe ile huzur bulmayı düşlemez, şehirlerin karmaşasından kaçmayı arzulamazdık. Çünkü insanın doğa ile doğuştan gelen bir bağı vardır.

Bu bağın göz ardı edilmesi, şehirlerde yaşayan bireylerin stresli, izole ve sağlıksız bir yaşam sürmesine neden olur. Derin çevresel yaklaşım, yalnızca ekolojik değil, aynı zamanda psiko-sosyal bir iyilik halini de sağlar. Doğa ile olan duyusal bağlantılarımız, sadece fiziksel değil, ruhsal sağlığımızı da derinden etkiler. Modern insanın yalnızlığa eğiliminin arka planında doğaya olan hasreti yatmaktadır. Doğayla bağı koparılan insan, ruhunun sesini ve ritmini kaybedebilir. Bunun nedeni, doğanın ruhunun bir yansıması olarak hafızasında yer etmesidir.

Görülme Arzusu ve İçsel Kuraklık

Görülme Arzusu
Görülme Arzusu, pinterest.com

Kentte insanı en çok yoran, yalnızlık değil, görülmeden kalabalıklar içinde var olmaya çalışmaktır. Hiçbir şey söylemeden, hiç kimseye dokunmadan geçen günler, bir damla suyu bekleyen bir tohum gibi insanı da çatlatmaktadır. Oysa ruh da toprağa benzer: susuz kaldıkça kabuk bağlar. “Kişi, kendisine bakıldığını hissedemediğinde, varlığını içe çekmeye başlar.”

Kimlik kaybının biçimlerinden ilki, içe çekilme, ilişkili olma, görülme, anlaşılma, yani bir başkası tarafından fark edilmektir. Bu içe çekilme, bu ruhsal çekilme hali; kentte yaşayan milyonlarca insanın ortak yalnızlığıdır. Birbirine değmeden akan kalabalıklar içinde, herkes bir nehrin ucunu arar. Ama çoğu zaman ne yol bellidir ne de deniz. O yüzdendir ki eşsizdir denize açılan sokaklar, bir melodi söyler gibi, içimizi şenlendirir.

Byung-Chul Han, “Yorgunluk Toplumu” adlı eserinde benzer bir şeyi dile getiriyor, modern hayatın bize hep ileri gitmeyi öğrettiğinden yakınıyordu. Ama belki de çözüm, bir adım geri çekilip içimizdeki kurumuş yatağa bakabilmektedir. Bu belki fiziki olarak doğaya dönmek olmasa da, doğallığa dönmek, “su gibi” olmak: yolunu bulmakta ısrarcı ama yıkmadan, sessiz ve dönüştürücü bir yola girmek olabilir.

“İyi bir hayat yaşama kaygısı, gitgide hayatta kalma kaygısına dönüşmektedir”

(Byung-Chul Han)

Doğayla Kopan Bağ, Yeniden Filizlenen Hayat

Bağ
Yeniden Filizlenen Hayat, peyzax.com

Doğadan koparılmış betondan kentlere özgü problemler, insanlığın alışkanlıklarının ve yeni edindiği değerlerinin bir sonuç bildirgesidir. Ormanların tükenmesi, denizlerin kirlenmesi veya hava kirliliği, yalnızca çevresel bir sorun değil, insanın kendine ve doğaya karşı tutumunun bir yansımasıdır. Ancak bu yansıma, yalnızca bireylerin değil, aynı zamanda yönetimlerin ve politikaların da bir yansımasıdır. Şehirleşme ve planlama politikaları, çevrenin korunması veya tahribatı üzerinde belirleyici bir rol oynar. Doğa ile uyumlu planlamalar ve sürdürülebilir şehirleşme, yalnızca bir ideal değil, bir zorunluluktur.

Doğayla olan duyusal ve kültürel bağlarımızın, çevre bilincimizin temeli olduğu gözetilerek, şehirleşmede öncelikler doğayı temel almalı ve doğanın canlı bir paçası olma odağından asla uzaklaşmamalıdır. Aksi halde doğayla kesilen temas, nefessiz kalan, yemeksiz kalan vahşi yaşamda nasıl etki yaratıyorsa, aynı durum modern insanın da yakasına yapışacaktır.

Ancak nasıl ki doğal afetler dengenin kırılması anında gerçekleşiyor ise, aynı durum insanın doğayla buluşması için zaruri olarak gerçekleşme ihtimalini barındırmaktadır Doğanın nefesi öyle büyüktür ki, nefessiz kalmak insan için bir çığlık kopartacak kadar sancılı bir etkidedir. Ve tekrar yaşama tutunmak için er ya da geç betonlar arasında yeni bir yaşam filizlenecektir.

Nasıl ki; Melih Cevdet, Defne Ormanı’nda;

“Köle sahipleri ekmek kaygusu çekmedikleri için felsefe yapıyorlardı, çünkü ekmeklerini köleler veriyordu onlara;
Köleler ekmek kaygusu çekmedikleri için
felsefe yapmıyorlardı, çünkü ekmeklerini
köle sahipleri veriyordu onlara.
Ve yıkıldı gitti Likya.”

(Melih Cevdet Anday)


Kaynakça:

Abram, David. The Spell of the Sensuous: Perception and Language in a More-than-Human World. Pantheon Books, 1996. Web. Son erişim: 14 Eylül 2026.

Demir, Metin. “Doğa-Merkezli Dünya Görüşü ve Derin Ekoloji.” Bitirme Ödevi, İstanbul Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Çevre Mühendisliği Bölümü, Aralık 2009. Son erişim: 14 Eylül 2026.

Dobson, Andrew. Green Political Thought: An Introduction. Unwin Hyman, 1990. Web. Son erişim: 14 Eylül 2026.

Naess, Arne. “The Shallow and the Deep, Long-Range Ecology Movement: A Summary.” Inquiry, vol. 16, nos. 1–4, 1973, pp. 95–100. Web. Son erişim: 14 Eylül 2026.

Öne Çıkan Görsel: evrenatlasi.com.tr

Şermin Gür
Şermin Gür
"Alnına konsun bu öpüş! Ve, şimdi senden ayrılırken, İtiraf edeyim ki- Günlerimi bir düş Sayarken yanılmıyorsun; Ama, umut gitmişse uzaklara Bir gece ya da bir gün Bir görüntüde ya da bir şeyde olmaksızın Fark eder mi bu yüzden? Bütün gördüğümüz ve göründüğümüz Yalnızca bir düşün içinde bir düş." - Egar Allan Poe

Filenin / Sahanın Sultanları: Kolektif Kadın Başarısı Bir Ülkeye Nasıl Umut Olur?

Filenin Sultanları, kadın voleybolundaki başarılarıyla yalnızca şampiyonluk kazanmıyor, genç kızlara umut oluyor, kadınların gücünü ve görünürlüğünü temsil ediyor.

Modern İtalyan Edebiyatının Öncüleri

Modern İtalyan Edebiyatının öncüleri yazarları, dönemin tarihi olaylarını ve beraberinde gelişen edebi akımları kapsar. Edebiyatta benlik vurgusu ön plana çıkar.

Coward Film İncelemesi: Siperlerin Ardındaki Sahne

Savaşın katı yüzüne karşı sanatla örülen gizli bir sığınak: Coward, maskülenliğin toksik doğasını yerle bir eden sarsıcı bir kuir başyapıt.

Yorum Yap

Yorum girişi yapınız.
Adınızı girin

İlginizi Çekebilir