İngiltere’de Kral I. James’in 1605’teki Barut Komplosu’ndan kurtulmasının anısına düzenlenen Guy Fawkes Gecesi, her yıl 5 Kasım‘da sokaklarda yakılan büyük ateşler ve havai fişeklerle kutlanır.
Halk arasında “Şenlik Ateşi Gecesi” (Bonfire Night) veya “Havai Fişek Gecesi” olarak da bilinen bu gece, İngiltere’de kanunla belirlenen ilk resmi anma günlerinden biri olmuştur.
Barut Komplosu ve Kutlamaların Doğuşu

Geceye ismini veren Guy Fawkes, 1605 yılında Kral I. James’i ve Parlamento üyelerini ortadan kaldırmak amacıyla Lordlar Kamarası’nın altındaki mahzene 36 fıçı barut yerleştiren Katolik komploculardan biriydi. Komplonun açığa çıkması ve kralın tehlikeden sağ kurtulması üzerine halk, sevincini göstermek için o gece sokaklarda şenlik ateşleri yaktı.
Komplo girişiminden sonra, 1606 yılının başlarında İngiltere Parlamentosu Observance of 5th November Act (5 Kasım Anma Yasası) adlı düzenlemeyi kabul etti. Bu yasa ile 5 Kasım, ülke çapında resmi bir ulusal şükran günü ilan edildi. Bazı bölgelerde tatil ilan edilen bu günde, vaazlar verilmesi ve kilise çanlarının çalınması resmi bir gelenek haline gelmişti. Bu yasal zorunluluk 1859 yılına kadar yürürlükte kaldı.
Şenlik Ateşleri

Halk arasında ise 5 Kasım, ilk başlarda evlerin bahçelerinde veya semtlerin meydanlarında kurulan şenlik ateşleriyle kutlanıyordu. Bu kutlamalar bölgesel olarak farklılık gösteriyordu. Kimi kasabalar dükkanlarını kapatıp bugünü tatil olarak geçirirken, kimi bölgelerde polis müdahalesi gerektirecek denli büyük eylemler gerçekleşebiliyordu. Özellikle Sussex’te Lewes kasabasındaki kutlamalar ülkedeki en geniş çaplı organizasyonlardan biriydi. Bölgesel şenlik ateşi derneklerinin her yıl düzenlediği bu kutlamalarda, havai fişek gösterileri ve sokaklarda taşınan kuklaların ateşte yakılmasıyla bu gelenek halen canlı tutulmaktadır.
Kukla Yakma Geleneği: “A Penny for the Guy!”

Dünyada pek çok kültürde yer alan kukla yakma geleneğinin kökeninin pagan inançlara dayandığı söylenir. Yeni yıl kutlamalarında veya hasat dönemlerinde sıkça görülen bu yakma ritüeli, temelinde kötü ruhları kovma amacıyla ortaya çıkmış olsa da zamanla toplumda istenmeyen yöneticileri, suçluları ve hainleri hedef alan bir protesto biçimine dönüşmüştür. Toplumun tepkisini ortaya koymak adına kullandığı bu yöntem, 5 Kasım kutlamalarında da kendine yer bulmuştur.
Barut Komplosu’ndan önce de Protestan İngilizler tarafından Papa’yı temsil eden bir kuklanın Katolik karşıtı gösterilerde yakıldığı bilinir. 1605 yılında Parlamento binasında barut fıçılarıyla yakalanan ve komplonun en dikkat çeken ismi olan Guy Fawkes, zamanla şenliklerde yakılan temsili Papa‘nın yerini alan bir figüre dönüşür. Yine de bu durum genellikle reform yanlısı Protestan muhitlerde daha yaygındı.
Bazı kasabalarda şenlik ateşleri yakılsa da kukla yakma adeti uygulanmazdı. Bazılarında ise kukla geleneği sürdürülse de bu figürler Guy Fawkes’tan ziyade daha çok yerel kişilikleri temsil ederdi. Hatta dönemin siyasi atmosferine göre de kuklalarla temsil edilen figürler değişebilmekteydi. Örneğin Kırım Savaşı döneminde şenliklerde yakılan kuklalar, düşman Rus İmparatoru I. Nikolay‘ı temsil ediyordu (Smith).

Genellikle çocukların Guy Fawkes Gecesi için hazırladığı bu kuklalar, çeşitli tekerlemeler eşliğinde sokaklarda gezdirilirdi. Kapı kapı gezip “A penny for the Guy” (Guy için bir kuruş) diyerek para isteyen çocuklar, biriktirdikleri paralarla havai fişek alır, gün sonunda da kuklayı şenlik ateşine atarak kutlama yaparlardı.
Çocukların 5 Kasım’da kapı kapı dolaşıp para topladığı bu kuklalara zamanla “Guy” adı verilmeye başlandı. İtalyanca Guido isminin bir versiyonu olan Guy kelimesinin, Amerikan İngilizcesinde “adam/herif” anlamında kullanılması da bu sebeple kuklalarla özdeşleştirilir. Kuklaların garip giyiminden yola çıkarak ilk başlarda sokakta özensiz, pejmürde kılıkla gezenleri tanımlamak için kullanılan guy kelimesi, daha sonraları anlam genişlemesine uğrayarak genel anlamda “adam” manasında kullanılmaya başlanmıştır (Clancy).
Kutlamaların Ticarileşmesi

Guy Fawkes Gecesi, kimi bölgelerde siyasi bir tepki aracı olarak görülse de, 18. yüzyılın sonlarına doğru büyük işletmelerin ticari kazanç sağlamayı amaçladığı etkinliklere de dönüşmeye başladı. Bazen sokaklarda kukla taşımak yerine kılık değiştiren aktörler veya sirk grupları kafile halinde gezer, ücretli sokak gösterileri sunarlardı. Sanayileşme ile birlikte daha büyük çaplı havai fişek gösterileri organize edilmeye başlandı. Tüm bu değişimlerin yanında halkın bir kısmı halen bu günü kendi bahçelerindeki ateşin başında, ateşte közlenen patates ve bu geceye özgü parkin keki yiyerek geleneksel biçimde kutlamayı sürdürüyordu.
Amerika’nın “Papa Günü”

İngiliz sömürgecilerin 18. yüzyılda Kuzey Amerika’ya taşıdığı 5 Kasım geleneği, kolonilerde Pope Day (Papa Günü) adıyla Katolik karşıtı bir protestoya dönüştü. İngiltere’deki Guy Fawkes kuklasının yerini Papa ve Şeytan kuklaları alırken, Boston ve New York gibi liman kentlerinde gençler kapı kapı dolaşıp para toplar ve geceleri şenlik ateşleri yakarlardı. Ancak 1775 Amerikan Devrimi sırasında General George Washington, bağımsızlık mücadelesinde Katolik Fransızların ve Kanadalıların desteğini kaybetmemek için bu kutlamaları yasakladı (General Orders).
Guy Fawkes Gecesi Tartışmaları

Barut Komplosu’ndan bu yana 5 Kasım kutlamaları İngiltere’de kültürel olarak oldukça etkili olsa da, bu şenlik gecesine ilişkin pek çok tartışma da ortaya çıkmıştır.
Şenliklerin en önemli tartışmalarından biri, yakılan ateşlerin ve havai fişeklerin beraberinde getirdiği güvenlik tehlikesidir. Geçmişte çocukların havai fişekleri kolayca satın alabilmesi ve bu patlayıcı maddelerin beklenmedik şekilde ellerinde veya ceplerindeyken patlaması sonucu ağır yaralanmalar meydana gelmiştir. Evlerin bahçelerinde yakılan kontrolsüz ateşlerin de sık sık yangına ve yaralanmalara sebebiyet verdiği çeşitli tıp dergilerinde belirtilmektedir.
Kutlamalar, toplumun farklı kesimlerinde de çeşitli tartışmalar yaratmıştır. Şenliklerin Katolik karşıtı doğası, İngiltere’nin büyük şehirlerine yerleşen Katolik İrlandalı göçmenler ve Protestan yerel halk arasında gerilimlere neden olmuştur. Bu nedenle Katolik nüfusun yoğun yaşadığı bölgelerde, dini çağrışımlar taşıyan kuklalar kullanılmamıştır.

Mezhep farklılıklarının yanında, çocukların kuklaları gezdirip “A penny for the Guy” diyerek havai fişek parası toplamaları, toplumun farklı sınıflarında da değişik yankılar bulur. Orta sınıf aileler bu adeti sokak dilenciliği gibi görürken, işçi sınıfı mahallelerinde bu gelenek bir eğlence ve dayanışma kültürü olarak sürdürülmüştür. 1980’ler ve 1990’larda havai fişek satışlarının yaş sınırına bağlanmasıyla bu gelenek büyük ölçüde ortadan kalkmıştır.
Artık ellerinde kuklalarla kapı kapı dolaşan çocuklar olmasa da Guy Fawkes Gecesi, son yıllarda çok daha güvenli ve organize bir boyut kazanarak büyük havai fişek gösterileriyle her yıl 5 Kasım’da kutlanmaya devam etmektedir.
Kaynakça
“General Orders, 5 November 1775,” Founders Online, National Archives, Web. [Orijinal kaynak: The Papers of George Washington, Revolutionary War Series, vol. 2, 16 Eylül 1775 – 31 Aralık 1775, ed. Philander D. Chase. Charlottesville: University Press of Virginia, 1987, pp. 300–301.]
“Guy Fawkes Still A Threat.” The British Medical Journal, vol. 2, no. 5261, 1961, pp. 1206–07. JSTOR, Web.
Beck, Ervin. “Children’s Guy Fawkes Customs in Sheffield.” Folklore, vol. 95, no. 2, 1984, pp. 191–203. JSTOR, Web.
Burne, Charlotte S. “Guy Fawkes’ Day.” Folklore, vol. 23, no. 4, 1912, pp. 409–26. JSTOR, Web.
Clancy, Steven J. “The Ascent of Guy.” American Speech, vol. 74 no. 3, 1999, p. 282-297. Project MUSE, Web.
Cressy, David. “Remember, Remember: A Cultural History of Guy Fawkes Day by James Sharpe.” Journal of British Studies, vol. 45, no. 3, 2006, pp. 635–36. JSTOR, Web.
Smith, Adolphe ve John Thomson. Street Life in London. 1877. p.77-78. LSE Digital Library. Web.
Gissane, William. “Guy Fawkes Day—The Afterglow.” British Medical Journal vol. 2,4691 (1950): 1275. Web.
Göttke, Dr. Florian. “Burning Effigies with Bakhtinian Laughter.” European Journal of Humour Research, Estonian Literary Museum of Scholarly Press, 2015, Web.
Peacock, Mabel, and C. S. Burne. “Fifth of November Customs.” Folklore, vol. 14, no. 1, 1903, pp. 89–91. JSTOR, Web.
Kapak Görseli: historic-uk.com


