Elizabeth Holmes ve Theranos: Modern Bir Yunan Tragedyası

Editör:
Sudenur Sarıyıldız

Elizabeth Holmes, henüz 19 yaşındayken kurduğu Theranos ile sağlık dünyasında devrim yaratmayı hedefliyordu. Birkaç damla kanla çok sayıda tıbbi test yapılabileceği vaadi, onu kısa sürede Silikon Vadisi‘nin en dikkat çekici isimlerinden biri hâline getirdi. Ancak zamanla vaatleriyle gerçekler arasındaki uçurum büyüdü. Büyük bir başarı hikâyesi olarak başlayan yolculuk, dolandırıcılık skandalıyla sonuçlandı. Holmes’un hikâyesini ilginç kılan yalnızca bu yükseliş ve düşüş değil; insanın kendi gücüne duyduğu güvenin nasıl sınır tanımaz hâle gelebildiği sorusu. Aslında bu, Antik Yunan tragedyalarının da üzerinde durduğu bir meseleydi. Yunanların hubris olarak adlandırdığı ölçüsüzlük ve sınırları aşma düşüncesi, Holmes’un hikâyesine farklı bir gözle bakmamızı sağlıyor.

Prometheus’un Ateşi, Theranos’un Vaadi

Elizabeth Holmes
Elizabeth Holmes, forbes.com. İkinci resim: Jan Cossiers, Prometheus Carrying Fire – museodelprado.es

Silikon Vadisi, dünyayı değiştireceğini söyleyen insanlara alışkındı. Ne de olsa burası, büyük fikirlerin milyar dolarlık şirketlere, genç girişimcilerin ise neredeyse birer efsaneye dönüştüğü yerdi. Elizabeth Holmes da bu dünyanın yeni yıldızlarından biriydi. Siyah balıkçı yaka kazaklarıyla Steve Jobs‘u andırıyor, dergi kapaklarını süslüyor ve sağlık dünyasının geleceğini yeniden yazacak isim olarak gösteriliyordu. Theranos’un değeri yaklaşık 9 milyar dolara ulaşmıştı. Ortada henüz vaatlerini karşılayabilen bir teknoloji yoktu ama herkes geleceğin çoktan geldiğine inanmak istiyor gibiydi.

İnsanın dünyayı değiştirme arzusuna duyulan bu hayranlık, aslında binlerce yıllık bir hikâyeyi hatırlatıyor. Yunan mitolojisinde Prometheus, ateşi tanrılardan çalıp insanlara verdiğinde yalnızca karanlığı aydınlatmamış; onlara kendi dünyalarını dönüştürmenin yolunu da açmıştı. Ateş, bilginin ve ilerlemenin simgesine dönüşürken Prometheus, tanrıların düzenine meydan okumanın bedelini ağır bir cezayla ödemişti.

Holmes’un etrafında örülen hikâyede de insanlığın önüne yeni kapılar açacak bir öncünün izleri vardı. Ancak bu modern anlatıda eksik olan önemli bir şey bulunuyordu: Ateşin kendisi. Prometheus’un insanlara sunduğu armağan gerçekti; Theranos’un devrim olarak pazarladığı teknoloji ise söylendiği gibi çalışmıyordu. Yine de Holmes, vaatlerinin yarattığı beklentiyi büyütmeye devam etti. Şirketin gerçekte neler yapabildiğinden çok, gelecekte neler başaracağı konuşuluyordu.

Belki de Theranos’un yükselişini mümkün kılan tam olarak buydu. İnsanlar yalnızca bir teknolojiye yatırım yapmıyor, dünyayı değiştirecek bir hikâyenin parçası olduklarına inanıyordu. Oysa bazen bir hayalin etrafında kurulan anlatı öylesine büyür ki gerçeğin kendisi, o anlatının gerisinde kalır.

Narcissus: Başarı Aynasındaki Yanılsama

Caravaggio, Narcissus (1597–1599) – commons.wikimedia.org.
Los Angeles Times, Elizabeth Holmes, You Can See Everything (2026) belgeselinden bir kare – latimes.com

2015 yılında Forbes, Elizabeth Holmes’u Amerika’nın kendi servetini yaratan en zengin kadınları arasında gösteriyordu. Henüz otuzlu yaşlarının başındaki bir girişimcinin böylesine büyük bir servete ulaşması, başlı başına haber değerindeydi. Üstelik Holmes’un adı artık yalnızca teknoloji dergilerinde değil, dünyanın en etkili insanlarını sıralayan listelerde de yer buluyordu. Theranos’un laboratuvarlarında neler olup bittiği büyük ölçüde bilinmezliğini korurken kamuoyunun tanıdığı Elizabeth Holmes, başarıdan başarıya koşan bir girişimciydi.

Bu tablo, mitolojinin en tanıdık ama belki de en yanlış anlaşılan karakterlerinden birini hatırlatıyor: Narcissus. Ovidius‘un Dönüşümler adlı eserinde anlatılan genç, bir gün suyun yüzeyinde gördüğü güzelliğe kapılır. Karşısındakinin kendi yansıması olduğunu başlangıçta fark etmez. Dokunmaya çalıştığı her seferinde görüntü bozulur, su durulduğundaysa aynı yüz yeniden belirir. Narcissus, ulaşamadığı bu görüntüden bir türlü uzaklaşamaz.

Narcissus‘un trajedisi yalnızca kendisini sevmesi değildir. Gördüğü görüntünün ardında, dokunabileceği gerçek bir varlık bulunmamasıdır. Theranos’un etrafında oluşan hayranlıkta da benzer bir yanılsamanın izleri vardı. Medyanın çizdiği portre, yatırımcıların beklentileri ve Holmes’un açıklamaları birbirini besliyordu. Her yeni övgü, bir öncekini doğruluyor gibiydi. Oysa şirketin bilimsel iddiaları, gördüğü ilgiyle aynı ölçüde bağımsız bir doğrulamadan geçmiş değildi. Bir makine vardı ama ona atfedilen özelliklerin hiçbiri yoktu.

Burada aynaya bakan yalnızca Holmes değildi. Silikon Vadisi de görmek istediği geleceğin yansımasını Theranos’ta bulmuştu. Genç yaşta başarıya ulaşan, köklü bir sektörü değiştirmeye hazırlanan girişimci figürü, çağın ilerleme ve yenilikçilik anlayışına kusursuz biçimde uyuyordu. Belki de bu yüzden büyüleyici olan yalnızca Holmes’un vaatleri değil, o vaatlerin gerçekleştiğine inanmanın kendisiydi.

Ancak aynadaki görüntü, ona duyulan hayranlıkla gerçeğe dönüşmez. 2016 yılında Forbes, Holmes’un daha önce 4,5 milyar dolar olarak hesapladığı servetini sıfıra indirdi. Bir zamanlar büyük bir başarının kanıtı olarak sunulan rakamlar, artık aynı hikâyeyi anlatmıyordu. Narcissus’un su yüzeyindeki yansıması nasıl en küçük hareketle değişiyorsa Theranos’un kusursuz görünen imajı da sorgulanmaya başladığında çözülüyordu.

Gerideyse yalnızca yanıltıcı bir başarı portresi değil, o portreye duyulan güvenin nasıl olup da bu kadar büyüyebildiği sorusu kalıyordu.

Hubris: Gücün Sınırlarını Unutmak

Elizabeth Holmes, The New York Times (2023) – nytimes.com. Kreon ve Antigone, Timeless Myths – timelessmyths.com.

Antik Yunan tragedyaları, insanın kendi gücüne duyduğu güvenin nasıl tehlikeli bir noktaya ulaşabileceğini anlatan hikâyelerle doludur. Yunanların hubris dediği ölçüsüzlük de tam olarak bu sınırda belirir. Kişinin yalnızca kendisini büyük görmesi değil, kendi iradesini her şeyin üzerinde tutmaya başlamasıdır. Sophokles‘in Antigone tragedyasında Kreon, kral olarak verdiği kararın arkasında durmakta öylesine ısrar eder ki karşısındakilerin söylediklerini duyamaz hâle gelir. Onu felakete götüren emirden ziyade, o emrin yanlış olabileceğini kabullenememesidir.

Holmes’un önündeki sorular da giderek ağırlaşıyordu. Theranos’un geliştirdiği cihazlar, iddia edildiği kadar güvenilir miydi? Hastalara sunulan testlerin sonuçlarına ne ölçüde güvenilebilirdi? Şirketin laboratuvar direktörü Adam Rosendorff, 2013 yılında bazı testlerin güvenilirliği konusunda ciddi endişeler taşıyordu. Yıllar sonra mahkemede anlattığına göre, sorunlar çözülene kadar test hizmetinin başlatılmamasını istemişti. Ancak Theranos planladığı şekilde ilerledi.

Bu karar, şirketin hikâyesindeki önemli kırılmalardan biriydi. Çünkü artık mesele yalnızca henüz geliştirilmemiş bir teknolojinin gelecekte neler yapabileceği değildi. Gerçek hastaların kan örnekleri inceleniyor, elde edilen sonuçlar insanların sağlıkları hakkında bilgi veriyordu. Bir hayalin gerçekleşeceğine inanmakla, henüz gerçekleşmemiş bir hayali gerçekmiş gibi sunmak arasında büyük bir fark vardı.

Üstelik Theranos’un kendi cihazlarıyla yaptığı testler, kamuoyuna anlatılanların yalnızca bir bölümünü oluşturuyordu. Şirket, pek çok analizde başka üreticilerin geleneksel laboratuvar cihazlarından yararlanıyordu. Yatırımcılara ve kamuoyuna çizilen tabloysa çok daha iddialıydı: Küçücük bir kan örneğiyle tıbbın sınırlarını değiştiren, geleceğin laboratuvarını bugüne taşıyan bir şirket.

Kreon’un hikâyesini trajik kılan, gücünü kaybetmekten korkması kadar, sahip olduğu gücün kendisini yanılgıdan koruyacağına inanmasıdır. Holmes’un hikâyesinde de benzer bir çelişki vardı. Dünyayı değiştirmek için yola çıkan bir girişim, kendi iddialarının sorgulanmasına giderek daha az yer bırakıyordu. Oysa bilim, ne kadar büyük bir vaatte bulunulduğuyla değil, o vaadin ne kadarının kanıtlanabildiğiyle ilerler.

Belki de hubris en çok burada kendisini gösteriyordu. Başlangıçta imkânsız görüneni başarma cesareti, zamanla imkânsızlığın işaretlerini görmezden gelme ısrarına dönüşebiliyordu. Theranos’un trajedisi de yalnızca hedeflediği büyük başarıya ulaşamamasında değildi. O başarıya ulaşılmış gibi davranmanın, gerçeği kabul etmekten daha önemli hâle gelmesindeydi.

Até: Görmezden Gelinen Gerçekler

Elizabeth Holmes, You Can See Everything (2026) belgeselinden bir kare – variety.com.
Até’nin sanatsal tasviri – ChatGPT ile oluşturulmuştur. Prompt: “Yunan mitolojisinde zihinsel körlüğü ve yanılgıyı temsil eden Até’nin Barok resim üslubunda, dramatik ışık ve gölgelerle betimlenmesi.”

Erika Cheung, Theranos’ta çalışmaya başladığında üniversiteden henüz mezun olmuştu. Sağlık alanında büyük bir değişime tanıklık edeceğini düşünürken kendisini, sonuçlarına güvenmekte zorlandığı kan testlerinin başında buldu. Şirketin Edison adını verdiği cihaz, laboratuvarlarda gerçekleştirilen kalite kontrollerinde sık sık başarısız oluyordu. Cheung’un yıllar sonra mahkemede anlattıklarına göre, kimi zaman sorunlu veriler hesaplamaların dışında bırakılarak sonuçların kabul edilebilir görünmesi sağlanıyordu. Oysa laboratuvarda bir rakamın değişmesi, laboratuvarın dışında bir insanın hayatının değişmesi anlamına gelebilirdi.

Cheung, endişelerini şirket yönetimine taşıdığında tartışmanın odağında cihazların güvenilirliğinden çok kendi mesleki yeterliliğini buldu. Theranos’un yöneticilerinden Sunny Balwani, genç çalışanın bu değerlendirmeleri yapabilecek deneyime sahip olup olmadığını sorguluyordu.

Benzer bir çıkmazın içinde bulunan Tyler Shultz içinse mesele, laboratuvarın sınırlarını aşarak aile hayatına kadar uzanmıştı. Büyükbabası, eski ABD Dışişleri Bakanı George Shultz, Theranos’un yönetim kurulundaydı ve Holmes’a güveniyordu. Tyler’ın şirket hakkında dile getirdiği endişeler, zamanla torun ile büyükbaba arasında da bir güven çatışmasına dönüştü. Kendi gözleriyle gördüklerini anlatmak, genç çalışan için giderek daha ağır bir bedel taşıyordu.

Antik Yunan mitolojisinde insanı felakete sürükleyen yanılgının da bir adı vardı: Até. Homeros’un anlatılarında tanrısal bir güç olarak karşımıza çıkan Até, insanın muhakemesini bulandırır, doğruyu yanlıştan ayırt etmesini güçleştirirdi. Onun en tehlikeli yanı, felaketin yakınlığını insana hissettirmemesiydi.

Theranos’un hikâyesinde ise körlüğün farklı bir biçimiyle karşılaşıyoruz. Tehlikeyi görenler vardı; üstelik gördüklerini dile getirmekten de kaçınmamışlardı. Buna rağmen uyarılar, şirket yönetiminin kararlarını değiştirmeye yetmiyordu. Sorunun kaynağı olan cihazlar yerine onları sorgulayan insanlar tartışmanın merkezine yerleşmişti.

Cheung ve Shultz sonunda şirketten ayrılarak bildiklerini Theranos’un duvarlarının dışına taşımaya karar verdiler. Biri federal denetim kurumlarına ulaştı, diğeri şirket hakkında yürütülen gazetecilik araştırmasına katkıda bulundu. Karşılaştıkları hukuki baskılar ise gerçeği söylemenin ne denli maliyetli olabileceğini gösteriyordu.

Antik tragedyaların kahramanları çoğu zaman felaketin işaretleriyle son perdeden çok önce karşılaşırlar. Ancak seyircinin görebildiği tehlikeyi sahnedeki karakterler göremez ya da görmek istemezler. Theranos’un tragedyasında da uyarılar yapılmış, tehlike dile getirilmişti. Artık geriye, şirketin dışındaki dünyanın bu sesleri ne zaman duyacağı sorusu kalıyordu.

İkarus’un Düşüşü: Perdenin Aralanması

Elizabeth Holmes, You Can See Everything (2026) belgeselinden bir kare – economist.com.
Herbert James Draper, The Lament for Icarus (1898) – commons.wikimedia.org.

15 Ekim 2015’te Elizabeth Holmes, bu kez alıştığından farklı bir haberle gündeme geldi. The Wall Street Journal muhabiri John Carreyrou, aylar süren araştırmasının ardından Theranos’un kapalı kapıları ardında yaşananları kamuoyuna taşımıştı. Bir zamanlar Holmes’un başarılarını manşetlere taşıyan basın, şimdi o başarıların ne kadarının gerçek olduğunu sorguluyordu.

Holmes ise geri adım atmaya niyetli değildi. Televizyon ekranlarında şirketini savunuyor, kendisine yöneltilen eleştirileri yenilikçi girişimlerin karşılaştığı direnç üzerinden açıklıyordu. Ancak uzun süre kendi hikâyesinin anlatıcısı olan Holmes, artık başkalarının anlattığı bir hikâyenin merkezindeydi.

Yunan mitolojisinde İkarus, babası Daidalos’un yaptığı kanatlarla gökyüzüne yükselirken kendisini bekleyen tehlikeden habersiz değildi. Daidalos, oğlunu güneşe fazla yaklaşmaması konusunda uyarmıştı. Fakat uçmanın verdiği haz, bu uyarının önüne geçti. İkarus yükseldikçe kanatlarını bir arada tutan balmumu erimeye başladı. Onu özgürlüğüne kavuşturan kanatlar, sonunda düşüşünün de sebebi oldu.

Theranos’un kanatlarını bir arada tutan balmumu ise güvendi. Carreyrou’nun haberleriyle birlikte çözülmeye başlayan bu güven, şirketin yıllar içinde kurduğu ilişkileri de beraberinde götürdü. 2016 yılında Walgreens, Theranos ile ortaklığını sonlandırdı. Federal denetimlerin ardından şirketin Kaliforniya’daki laboratuvarının faaliyet izni iptal edildi. Laboratuvarların kapanmasını işten çıkarmalar izledi. Eylül 2018’de ise bir zamanların milyarlarca dolar değerindeki şirketinin tasfiye edileceği duyuruldu.

İkarus’un hikâyesinde bütün bir yükseliş, balmumunun eridiği o kısa ana sığar. Theranos’un düşüşü ise yaklaşık üç yıl boyunca dünyanın gözleri önünde yaşandı. Bu kez düşen yalnızca kanatlarına fazlasıyla güvenen bir figür değildi. Onunla birlikte pek çok insanın parası, umutları ve sağlıklarına ilişkin duydukları güven de sarsılmıştı.

Theranos artık yoktu. Ancak şirketin kapanması, Elizabeth Holmes’un hikâyesinin sona erdiği anlamına gelmiyordu.


Kaynakça:

Maguire, Dannielle. “Who Is Elizabeth Holmes? What Is You Can See Everything About?” ABC News, 8 Sept. 2026. Web.

McGinn, Robert E. “Startup Ethics: Ethically Responsible Conduct of Scientists and Engineers at Theranos.” Science and Engineering Ethics, vol. 28, no. 5, 2022. Web.

Ovidius, Publius Naso. Dönüşümler I-XV. Çev. Asuman Coşkun Abuagla, Yapı Kredi Yayınları, 2019.

Rogers, Adam. “How Elizabeth Holmes Tricked WIRED—and Everyone Else.” WIRED, 19 Oct. 2026. Web.

Shultz, Tyler. “I Was a Theranos Whistleblower. In ‘You Can See Everything,’ Elizabeth Holmes Is Still Lying.” STAT. Web.

Smith, David. “‘You Can’t Make This Stuff Up’: Why We Remain Fascinated by Elizabeth Holmes.” The Guardian. Web.

Sophokles. Antigone. Çev. Sabahattin Ali, Yapı Kredi Yayınları, 2025.

Kapak Görseli: Web (Orijinal görsellerin renk ve ışık düzenlemesiyle oluşturulmuş kolaj.)

Sudenur Sarıyıldız
Sudenur Sarıyıldız
now she walks through her sunken dream

2027 Grammy Adayları Açıklandı! Öne Çıkan Detaylar

2027 Grammy adaylıkları açıklandı. RAYE'nin rekorları ve Dolly Parton sürprizi ile sizce büyük ödülleri kimler kazanacak?

Monique Kaçıyor: Annesinin İsteğiyle Yazılan Kurtuluş Öyküsü

Édouard Louis'nin annesinin özel isteği doğrultusunda yazdığı kitabı Monique Kaçıyor, bir kaçış ve özgürleşme hikâyesini anlatıyor.

Marriage Story – Nicole & Charlie: Boşanma Sürecinde Kimlik ve Kontrol Kaybı

Bir evliliğin bitişiyle insan kendinden ne kadar kaybeder? Marriage Story filmi de tam olarak bu noktaya odaklanıyor.

Yorum Yap

Yorum girişi yapınız.
Adınızı girin

İlginizi Çekebilir