İnsanlar, tarih boyunca yalnızca birbirlerine bir şeyler anlatmak ya da bilgi aktarmak için değil, aynı zamanda görünmeyeni anlamlandırmak, duygularını paylaşmak ve kendilerinden daha büyük bir bütünün parçası olduklarını hissetmek için de iletişim kurmuştur. Günlük hayatımızda ailemizle aynı sofranın etrafında buluşmaktan arkadaşlarımızla paylaştığımız anılara, sevdiklerimize nazar boncuğu armağan etmekten dilek ağaçlarının dallarına umutlarımızı bırakmaya, bir konser alanında binlerce kişiyle aynı şarkıya eşlik etmeye kadar pek çok deneyim bizi birbirimize görünmez bağlarla yaklaştırır. Bazen bir sembolde, bazen ortak bir dilekte, bazen de aynı anda hissedilen güçlü bir heyecanda kendimizi başkalarıyla aynı dünyanın içinde buluruz. Çünkü iletişim, yalnızca sözcüklerin ya da mesajların karşı tarafa ulaşması değil, insanların birbirlerinin dünyasına dokunabilmesidir.
Üstelik bu bağlar, içinde yaşadığımız kültürün sembolleri, inanışları, gelenekleri ve ortak deneyimleriyle de şekillenir. Bir bayram sabahı aynı sofrada buluşmak, bir dileği ağacın dallarına emanet etmek, nazar boncuğunda korunma umudunu görmek ya da gökyüzündeki bir dolunaya farklı anlamlar yüklemek… Bütün bunlar, insanların yalnızca belirli davranışları gerçekleştirmediğini; aynı zamanda geçmişten bugüne taşınan anlamları, umutları ve duyguları paylaştığını gösterir. Zaman değişse, mekânlar farklılaşsa ve iletişim dijital dünyaya taşınsa da insanın ortak bir anlam arayışı varlığını sürdürür. Peki, iletişimi yalnızca bilgi ve mesaj alışverişi olarak değerlendirmek yeterli midir? James W. Carey’nin ritüel iletişim modeli, bu soruya farklı bir pencereden bakmamızı sağlayarak iletişimin insanları nasıl bir araya getirdiğini, kültürel bağları nasıl yaşattığını ve ortak anlamların nasıl oluştuğunu anlamamıza yardımcı olur.
İletişim Sadece Konuşmaktan mı İbaret?
İletişim denildiğinde aklımıza çoğunlukla konuşmak, bir kişinin mesaj göndermesi ve başka bir kişinin bu mesajı alması gelir. Bir haber izlediğimizde dünyada yaşanan olaylar hakkında bilgi edinir, bir mesaj okuduğumuzda karşımızdaki kişinin ne anlatmak istediğini anlamaya çalışırız. Oysa iletişim, yalnızca sözcüklerden ve karşılıklı konuşmalardan ibaret değildir. Bazen bir bakış, paylaşılan bir sessizlik veya aynı duyguyu birlikte yaşamak da insanlar arasında güçlü bağlar kurulmasını sağlayabilir.
Örneğin ailesiyle aynı sofrada buluşan ya da arkadaşlarıyla belirli aralıklarla bir araya gelen kişileri düşünelim. Bu buluşmalarda insanlar yalnızca yemek yemez veya sohbet etmez; geçmiş anılarını hatırlar, ortak şakalarına güler ve birlikte geçirilen zamanı paylaşırlar. Bazen uzun uzun konuşmadan aynı ortamda bulunmak bile aralarındaki bağı güçlendirebilir. Böylece bu buluşmalar, yalnızca gündelik bir etkinlik olmaktan çıkarak ilişkilerin ve ortak anlamların sürdürüldüğü deneyimlere dönüşebilir.
Elbette her konuşma, sessizlik veya ortak etkinlik doğrudan bir ritüel olarak değerlendirilmemelidir. Ancak bu deneyimler, iletişimin sözcüklerin ötesine geçerek toplumsal bağların kurulmasına nasıl katkıda bulunduğunu gösterir. İnsanlar iletişim kurarken yalnızca bilgi aktarmaz; duygularını, değerlerini, sembollerini ve kültürel anlamlarını da paylaşırlar. Peki, iletişimi yalnızca bir mesajın kaynaktan alıcıya ulaşması olarak mı değerlendirmeliyiz, yoksa ortak bir dünyayı anlamlandırmayı ve aidiyet ilişkileri kurmayı sağlayan toplumsal bir süreç olarak da ele alabilir miyiz?
Kültür ve Ritüel İletişim: Carey’nin Yaklaşımı
Amerikalı iletişim kuramcısı James W. Carey, iletişimi “aktarım” ve “ritüel” olmak üzere iki farklı yaklaşım üzerinden ele almıştır. Bu iki yaklaşım, iletişimin yalnızca bilgi iletme işlevinden ibaret olmadığını, aynı zamanda kültürel ve toplumsal anlamlar taşıdığını da ortaya koyar.
Aktarım modelinde iletişim, bilginin veya mesajın bir noktadan başka bir noktaya iletilmesiyle ilişkilidir. Temel amaç, mesajın alıcıya ulaştırılması ve belirli bir bilginin karşı tarafa aktarılmasıdır. Örneğin bir haber bültenini izlediğimizde dünyada yaşanan olaylar hakkında bilgi ediniriz. Bir arkadaşımıza mesaj gönderdiğimizde de ona belirli bir konuda bilgi vermeyi amaçlayabiliriz. Bu açıdan iletişim, bilgiye ulaşmayı ve mesajların iletilmesini sağlayan bir süreçtir.
Ritüel modelinde ise iletişim, yalnızca bilgi aktarımı olarak değerlendirilmez. Bu yaklaşım, insanların ortak anlamlar oluşturmasına, kültürel değerlerini sürdürmesine ve kendilerini bir topluluğun parçası olarak hissetmesine odaklanır. Burada önemli olan yalnızca hangi bilginin aktarıldığı değil, iletişimin paylaşılan anlamlar ve toplumsal ilişkiler açısından ne ifade ettiğidir. Carey’ye göre iletişim, insanların ortak bir dünyayı birlikte anlamlandırmalarını ve bu dünyaya ait olma duygularını sürdürmelerini sağlayan kültürel bir süreçtir.
Örneğin bir haber bültenini izlediğimizi düşünelim. Aktarım modeli açısından haber, dünyada yaşanan olaylar hakkında bilgi edinmemizi sağlar. Ritüel model açısından ise haberleri takip etmek, ortak gündemlere katılmamıza ve toplumda neler olup bittiğini birlikte değerlendirmemize katkıda bulunabilir. Böylece haberleri takip etmek, yalnızca yeni bilgiler edinmekten öte, bireylerin toplumsal yaşamla bağ kurmalarına da yardımcı olabilir.
Carey’nin yaklaşımında iletişim ile kültür arasında önemli bir ilişki bulunur. Kültür, yalnızca geçmişten bugüne aktarılan gelenek ve alışkanlıklardan ibaret değildir; insanların dünyayı algılama, olaylara anlam verme ve birbirleriyle ilişki kurma biçimlerini de kapsar. İnsanlar iletişim aracılığıyla değerlerini, sembollerini, inanışlarını ve dünyayı yorumlama biçimlerini paylaşırlar. Bu paylaşımlar, ortak anlamların oluşmasına ve kültürel değerlerin kuşaklar boyunca sürdürülmesine katkıda bulunur.
Ritüel iletişim modelini anlamak için ritüelleri yalnızca tekrarlanan alışkanlıklar olarak görmemek gerekir. Burada önemli olan, iletişim aracılığıyla ortak anlamların ve paylaşılan bir gerçeklik duygusunun sürdürülmesidir. Örneğin belirli günlerde yapılan kutlamalar, insanların ortak değerleri hatırlamalarına, geçmişle bağ kurmalarına ve kendilerini bir topluluğun parçası olarak hissetmelerine yardımcı olabilir. Dolayısıyla bir davranışın tekrarlanması tek başına yeterli değildir; o davranışın insanlar için taşıdığı anlam da önemlidir.
Bu iki yaklaşım birbirinden tamamen bağımsız veya birbirini dışlayan iletişim biçimleri olarak düşünülmemelidir. Aynı iletişim etkinliği hem bilgi aktarımı hem de ortak anlamların sürdürülmesi açısından değerlendirilebilir. Dolayısıyla iletişimin hangi yönünün öne çıktığı, onu hangi açıdan ele aldığımıza bağlıdır. James W. Carey’nin ritüel iletişim yaklaşımı, iletişimin toplumsal hayatın içindeki kültürel ve ortak anlam oluşturucu yönünü görünür kılar.
Gündelik Hayatın İçindeki Ritüeller: Ortak Anlamlar ve Aidiyet
Ritüeller, insanların ortak anlamlar etrafında bir araya gelmelerinde ve toplumsal bağlarını sürdürmelerinde önemli bir rol oynayabilir. Bayramlarda aile büyüklerini ziyaret etmek, özel günlerde bir araya gelmek veya belirli kutlamaları birlikte gerçekleştirmek bu açıdan değerlendirilebilir. Bu buluşmalar yalnızca belirli davranışların tekrarlanmasından ibaret değildir. Aynı zamanda aile bağlarının, kültürel değerlerin ve ortak anıların sürdürülmesine katkıda bulunabilir.
Örneğin bayramlarda aile üyelerinin bir araya gelmesi, yalnızca birbirlerini ziyaret etmeleri anlamına gelmez. Bu buluşmalarda geçmiş anılar hatırlanabilir, gelenekler devam ettirilebilir ve aile üyeleri kendilerini daha geniş bir topluluğun parçası olarak hissedebilirler. Dolayısıyla bu tür buluşmaların anlamı, gerçekleştirilen davranışların ötesine geçerek insanların paylaştıkları değerlerle ve ilişkilerle bağlantılı hale gelir.
Nazar boncuğu, Türk kültüründe ortak sembollerin gündelik hayattaki yerini gösteren örneklerden biridir. Evlerde, arabalarda veya takılarda kullanılan bu sembol, nazardan korunma düşüncesiyle ilişkilendirilir. Bir bebeğe nazar boncuğu takılması ya da yeni bir eşya alındığında üzerine nazar boncuğu asılması, yalnızca bir süsleme tercihi değildir. Aynı zamanda kuşaktan kuşağa aktarılan bir inanışı ve kültürel anlamı temsil eder. İnsanlar bu sembol aracılığıyla benzer bir inanışı paylaşır ve kültürel bağlarını gündelik yaşamda da sürdürürler.
Benzer şekilde kurşun dökme geleneği de toplumsal anlam taşıyan uygulamalardan biridir. Nazar değdiğine veya kişinin üzerinde bir ağırlık bulunduğuna inanıldığında gerçekleştirilen bu uygulama, bazı ailelerde hala yaşatılmaktadır. Bu geleneğin etrafında aile üyeleri bir araya gelebilir, geçmişten aktarılan inanışlar paylaşılabilir ve ortak bir kültürel deneyim yaşanabilir. Burada önemli olan yalnızca uygulamanın kendisi değil, insanların ona yüklediği anlam ve bu anlamın toplumsal ilişkiler içinde yaşatılmasıdır.
Günlük yaşamda karşılaştığımız bir başka örnek ise tuz çevirme geleneğidir. Bazı yörelerde nazardan veya kötü enerjiden korunmak amacıyla gerçekleştirilen bu uygulama, özellikle aile büyüklerinden öğrenilerek kuşaktan kuşağa aktarılır. Benzer biçimde evlerin kapısına nazardan korunmak veya bereketi temsil etmek amacıyla bazı sembollerin asılması da kültürel inanışların gündelik yaşamdaki izlerini gösterir. Bu tür uygulamalar, insanların belirli nesnelere ve davranışlara ortak anlamlar yüklediğini ortaya koyar.
Dilek ağaçlarına bez veya kurdele bağlamak da farklı bölgelerde karşılaşılan geleneklerden biridir. İnsanlar bu ağaçlara dileklerini ve umutlarını yükleyerek belirli bir sembol etrafında buluşurlar. Bazı ziyaret yerlerinde dilek dilemek, adak adamak veya belirli uygulamaları yerine getirmek de kişilerin inançları ve kültürel çevreleriyle bağlantılı anlamlar taşır. Bu örneklerde ortak olan nokta, insanların yalnızca bir davranışı gerçekleştirmeleri değil, o davranışa umut, korunma ve beklenti gibi anlamlar yüklemeleridir.
Farklı kültürlerde karşılaşılan Marteniçka geleneği de sembollerin ortak anlamlar oluşturmadaki rolünü gösteren örneklerden biridir. Özellikle Bulgaristan’da ve Balkan coğrafyasının bazı bölgelerinde baharın gelişini simgeleyen kırmızı-beyaz iplerden yapılan bileklikler, sağlık, mutluluk ve şans dilekleriyle takılır. İnsanların bu bileklikleri birbirlerine hediye etmesi, yalnızca küçük bir armağan alışverişi değildir. Aynı zamanda baharın gelişini, umudu ve ortak bir kültürel geleneği paylaşmak anlamına gelir. Böylece basit gibi görünen bir sembol, onu kullanan insanlar arasında ortak bir anlam kazanır.
Konserler de ortak deneyimlerin nasıl anlam kazandığını gösteren güzel örneklerdendir. Bir konser alanında binlerce kişinin aynı şarkıya eşlik ettiğini düşünelim. İnsanlar yalnızca müzik dinlemek için bir araya gelmez; aynı zamanda ortak bir heyecan yaşar, benzer duyguları paylaşır ve kendilerini o anın bir parçası olarak hissederler. Özellikle herkesin aynı anda söylediği bir şarkı veya birlikte eşlik edilen bir nakarat, kişisel bir deneyimi ortak bir anıya dönüştürebilir. Böylece iletişim, yalnızca sözcüklerle değil, paylaşılan duygular ve ortak deneyimler aracılığıyla da gerçekleşir.
Bu örnekler, insanların ortak anlamlar etrafında bir araya gelmesinin yalnızca yüz yüze iletişimle sınırlı olmadığını da düşündürür. Günümüzde dijital iletişim araçları, insanların fiziksel olarak aynı yerde bulunmadan da ortak deneyimler yaşamasına olanak tanımaktadır.
Özellikle astroloji, tarot, mitoloji ve spiritüel konular etrafında oluşan çevrim içi topluluklar, insanların benzer ilgi ve inanışları paylaşarak bir araya gelebildiği alanlar hâline gelmiştir. Sosyal medyada dolunay ritüelleri hakkında paylaşımlar yapmak, yeni ayda dileklerini yazmak veya tarot sembolleri üzerine yorumlarda bulunmak, dijital ortamlarda oluşan bu deneyimlere örnek verilebilir. İnsanlar benzer semboller ve uygulamalar etrafında buluşarak düşüncelerini, beklentilerini ve duygularını paylaşabilirler.
Örneğin dolunay dönemlerinde sosyal medyada dileklerini, niyetlerini veya gerçekleştirdikleri uygulamaları paylaşan kişiler, fiziksel olarak bir arada bulunmasalar da ortak bir deneyimin parçası olabilirler. Benzer şekilde astrolojiyle ilgilenen kişilerin burç yorumları, gezegen hareketleri veya belirli gökyüzü olayları üzerine konuşmaları da ortak bir ilgi ve anlam dünyası oluşturabilir. Dijital ortamda kullanılan semboller, görseller ve topluluğa özgü ifadeler, üyeler arasında aidiyet duygusunun gelişmesine katkıda bulunabilir.
Bununla birlikte, dijital ortamda gerçekleşen her paylaşımı veya her çevrim içi etkileşimi ritüel iletişim olarak değerlendirmek doğru olmaz. Burada önemli olan, iletişimin ortak anlamları ve aidiyet duygusunu nasıl oluşturduğu veya sürdürdüğüdür. Dijital topluluklar da bu açıdan incelenebilir; çünkü insanlar bu alanlarda yalnızca bilgi edinmekle kalmaz, aynı zamanda ortak semboller, ilgi alanları ve deneyimler aracılığıyla birbirleriyle bağ kurabilirler.
James W. Carey’nin ritüel iletişim modeli, gündelik hayatın içinde çoğu zaman fark etmediğimiz bu ilişkileri farklı bir gözle değerlendirmemizi sağlar. Bayram buluşmalarından nazar boncuğuna, geleneksel inanışlardan Marteniçka gibi kültürel uygulamalara, konserlerden dijital topluluklara kadar pek çok örnek, iletişimin yalnızca bilgi aktarımıyla sınırlı olmadığını gösterir. İnsanlar iletişim aracılığıyla ortak anlamlar oluşturur, kültürel değerlerini paylaşır ve kendilerini belirli topluluklarla ilişkilendirirler.
Belki de bir bayram sabahı aynı sofranın etrafında toplanırken, sevdiklerimize nazar boncuğu armağan ederken, dilek ağaçlarının dallarına içimizden geçenleri emanet ederken ya da bir konser alanında binlerce kişiyle aynı şarkıya eşlik ederken görünenden daha fazlasını paylaşıyoruz. Kimi zaman küçük bir boncukta korunma umudunu, kimi zaman bir ağacın dalında gerçekleşmesini beklediğimiz bir dileği, kimi zaman da gökyüzündeki bir dolunayda içimizde biriken duyguları buluyoruz.
Belki de bütün bu semboller ve ritüeller, insanın bilinmeyene anlam verme, umutlarını evrene bırakma ve kendisinden daha büyük bir bütünün parçası olma arzusundan doğuyor. Farklı zamanlarda, farklı mekânlarda ve farklı biçimlerde bir araya gelsek de ortak duyguların etrafında buluşuyoruz. Çünkü bazen bizi birbirimize bağlayan şey, kelimelerle anlatabildiklerimiz değil; aynı sembollere yüklediğimiz anlamlar, paylaştığımız inançlar ve birlikte hissettiğimiz o görünmez bağ oluyor.
Kaynakça:
Carey, J. W. (1989). A Cultural Approach to Communication. İçinde Communication as Culture: Essays on Media and Society (ss. 13–36). Boston: Unwin Hyman.
Arseven, T. (2016). Güzay’ın Bin Dilek Ağacı’nda geleneğin izleri. Folklor/Edebiyat, 22(85), 95–106.
Güngör, N. (2020). İletişim: Kuramlar ve Yaklaşımlar. Ankara: Siyasal Kitabevi.
Fiske, J. (2015). İletişim Çalışmalarına Giriş. (Çev. Süleyman İrvan). Ankara: Pharmakon Yayınevi.
Morva, O. (2013). Chicago Okulu: Pragmatik Sosyal Teoride İletişimin Keşfi. İstanbul: Doruk Yayınları.
Oskay, Ü. (2014). İletişimin ABC’si. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
Sönmezer, Z. (2025). İletişim mi, Yoksa İletileşmek mi? Haberler.com.
Ünalan, Ö. (2023). Alanya Yörüklerinde nazara dair inanışlar ve buna bağlı uygulamalar. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 12(1), 137-155.
Çıblak, N. (2004). Halk kültüründe nazar, nazarlık inancı ve bunlara bağlı uygulamalar. Türklük Bilimi Araştırmaları, (15).
Soygüder Baturlar, Ş. ve Yaylagül, L. (2019). Kültürel süreklilik bağlamında Türk halk kültüründe mavi/turkuaz mavisi ve nazar boncuğu. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (31), 665-688.
Polat, İ. (2020). Kurşun dökme geleneği ve ateş kültü ile ilişkisi. Akademik MATBUAT, 4(1).
Avcı, C. (2021). Marteniçka: Bulgaristan’dan Türkiye’ye bir nevruz geleneğinin göçü. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (22), 495-509.
McQuail, D., & Windahl, S. (1997). Kitle iletişim modelleri (K. Yumlu, Çev.). İmge Kitabevi.
Öne Çıkarılan Görsel: pinterest.com
