Genogramın Dışına Taşmak: Aile Senaryosunu Reddeden Bireyin Yalnızlığı

İçine doğduğumuz aileyle kurduğumuz görünmeyen bağımızı anlamlandırmak, hem kendi varoluşumuz hem de toplumdaki varlığımızı görebilmemiz açısından oldukça önemlidir.

Editör
Berru Buldanlıoğlu

Bir bireyin hem fiziken hem de ruhen sağlıklı olabilmesi neye dayanır ve bu sağlıklı olma durumu ne kadar görecelidir? Bu soru çerçevesi bize pek çok alanı da içine alarak düşünme fırsatı sunar. Yine de bu düşüncelerin açacağı ilk kapı, daha biz doğmadan önce belirlenen bir hayatın içindeki düzeni incelemek olacaktır.

Genogramın İçine Doğmak: Bize Ait Olmayan Bir Haritada Gözlerimizi Açmak

Görsel yapay zeka (Gemini) tarafından oluşturulmuştur. Promt: “Genogramın İçine Doğmak: Bize Ait Olmayan Bir Haritada Gözlerimizi Açmak” başlıklı yazıyı sembolize eden bir görsel

Aile, bireyin doğumundan ölümüne kadar yaşamının haritalandığı ve sınırlarının belirlendiği, toplumun kurallarıyla sarıp sarmalanan ve asıl sosyolojinin başladığı o yerdir. Adına aile dediğimiz bu köklü kavram, sadece üreme işlevini sağlayan bir kurum değil aynı zamanda bireyin, ontolojik olarak güvenini kazandığı, ilişkilerini biçimlendirdiği ve hafızasının sınırlarını keşfettiği bir ortam sunar. Gelgelelim, büyüdükçe ve hem kendimizi hem de toplumu keşfetmeye başladıkça bazı gerçeklerin de farkına varmaya başlarız.

Geçmişten gelen kalıntılara yani kuşaklararası aktarılan söylemlere, davranışlara ve uygulamalara baktığımızda aslında hayatımızın, doğumumuzla beraber değil de çok daha öncesinde şekillenmeye başladığını görüyoruz. Bizim yolculuğumuz sınırları belli olan bir haritada başlar. Bizim sınırımız ise annemizin karnıdır. Bu sınır, bizi hayatın kaotik havasından gelişim sürecimiz tamamlanana kadar korur ve aynı zamanda hislerimizi güçlendirir.

Kendi yaşam haritamız, gerçek hayatın havasını solumadan oluşmaya başlar. Toplumun gözü ve dili her yerdedir. Hamile bir kadının üzerinde, bebeğin cinsiyetinin ne olduğunda, doğumun ne zaman olacağında ya da nasıl olacağında… Bu içine doğduğumuz ve sınırları belli olan haritada, bizim kendi haritamızın detaylarının oluştuğunun ilk göstergesi evli bir çiftin çocuklarının olacağını öğrenmesiyle başlar. Belli toplumsal kalıpların ve normların bu duruma olan müdahalesi, aile içinde oluşturacağımız ilişki kümesini de yeniden yapılanmasına sebep olacaktır. İşte tam bu durumda aile, aile ilişkileri, geçmiş ve gelecek bir araya gelir. Genogram dediğimiz şey de tam bu anda ortaya çıkar. Genogramı genogram yapan şey, aile ilişkileridir.

Genogram, bir aileye dair geçmişten başlayarak aile ilişkilerinin soyut olan yanlarını somutlaştırıp, semboller ve imgelerle temsil eden araçtır. Aynı zamanda ailenin iç yapısındaki düzeni, hiyerarşiyi ve demografik yapıyı gösterir. Bir ailenin içinde, ailenin tamamını oluşturan kişilerin birbirleriyle olan ilişkisinin yakınlığı ve uzaklığı bu şekilde anlaşılır. Murray Bowen’in en önemli katkılarını sunduğu genogram yıllardır kullanılan ve gitgide gelişen, aile üyelerinin hem fiziksel hem de ruhsal rahatsızlıklarını sembollerle açıklayan bir göstericidir.

Aile, bağlar sisteminin evrensel bir kümesi olarak karşımızda dururken, genogramlar sayesinde görselleşen veriler sayesinde farkına vardığımız şey, bağlantımızın olmadığını düşündüğümüz durumlarla ya da kişilerle aslında dolaylı da olsa grafik üzerine bağlantılı oluşumuzdur. Ayrıca Q metodolojisi, hem nitel hem nicel araştırma tekniğinde kullanılarak bireylerin yaşadığı deneyimlerin ve bunun sonucunda yaşadığı duygusal süreçleri de içine alarak inceleyebilme imkanı sunması açısından oldukça önemlidir.

Tüm bunlar, ailenin bağlar sistemi içindeki somut varlığını bize gösterir ve aynı zamanda toplumsal olarak baktığımızda incelenen aileyle ilgili geçmiş zamanda yaşanan olayların da mercek altına alınıp incelenmesi bize o ailenin hem nasıl bir toplumda yaşadığını ve kültürün nasıl aktarıldığını da gösterir. Sınırları belli bir haritanın içine doğan bireyin kendi yaşam haritasının farkına varması ve detaylandırması için bağlar sistemine ve ilişkilerin kökenine bakması gerekmektedir.

Rolleri Fark Etmek: Kendi Haritasında Keşfe Çıkan Özne

Görsel yapay zeka (Gemini) tarafından oluşturulmuştur. Promt: “Rolleri Fark Etmek: Kendi Haritasında Keşfe Çıkan Özne” başlıklı yazıyı sembolize eden bir görsel

Genogramın sembolize ettiği aile ilişkilerini anlamaya çalışmak yalnızca grafikler ve veriler üzerinden değil deneyimlerimiz ve kendi yaşam haritamızda olan duygularla anlaşılır. Bu noktada aile kurumu, sadece toplumun bir yapısı olarak karşımıza çıkmaz. Aile, aynı zamanda bu hayatta kendi yönümüzü ne tarafa doğru çevirmemiz gerektiğini bize öğreten bir yerdir. Gelgelelim bu sürecin geçmişte yani annemizin karnındayken oluşmaya başladığını biliyoruz. Annemizin karnındayken kendi yaşam haritamızın detayları ufak ufak belirmeye başlar. Tek bedende iki kişilik bir yolculuk yaparız aslında.

Doğumdan önce annemizle aramızda somut bir bağ vardır. Doğduktan sonra da o somut bağ, soyut bir yapıya bürünür. Bağlanma dediğimiz durum oluşur ve bağ kurmaya başlarız. Doğumlar bu yüzden kaotiktir çünkü içine doğacağımız harita ile kendi yaşam haritamız arasındaki sınır artık kalkmıştır. Bebeğin yaşadığı bu ayrılık, onun hem kendi ruhsallığı açısından hem de toplumsal yaşama hazırlık açısından oldukça önem arz etmektedir. Aynı zamanda bebeğin annesinden ayrılma ve sonraki süreçte babanın rolü de oldukça kritiktir.

Kadın ve erkek, evlendiğinde ve anne baba olduğunda eklenen ebeveynlik rolleri bir yana toplumsal cinsiyet rollerinin de dinamikleri değişir. Özellikle ataerkil düzenin hakim olduğu toplumlarda süregelen kadına ve erkeğe olan bakış açısının dayattığı tek şey, aile kurumunun oluşması için sadece evlenmeleri değil çocuk sahibi de olmalarıdır çünkü geleneksel toplumlara göre evlilik, aile kurumunun oluşması için yeterli değildir. Ataerkil düzenin, çocuk doğduktan sonra anne ve babaya atfettiği rollerin dışında çocuğa da atfettiği roller vardır ve bu roller de cinsiyete göre değişkenlik gösterir. Çocuk sahibi olmayan ya da olamayan çiftler, geleneksel toplumun gözünde aile kurumunun tamamlanmış statüsüne erişmediği için evli bir kadına ve erkeğe yöneltilen sorular bile toplumsal cinsiyet adı altında farklılaşır ve en fazla baskıya kadın maruz kalır.

Toplum, çocuk isteyen ya da ebeveyn olmak üzere olan çiftlere de gözlerini diker ve düşüncelerini dayatmaya başlar. Bu dayattığı düşüncelerden en fazla etkilenen de yine kadınlardır. Bir kadının hamile olduğunu varsayarsak bu süre içinde karşılaştığı şeyler pek de göz ardı edilemez. Kadın, toplumun gözetimine girmiştir ve çevrenin sorularıyla kuşanmıştır. Bebeğinin cinsiyeti, ne zaman doğum yapacağı, nasıl doğum yapacağı ve daha pek çok soru altında hamilelik sürecini geçirir. Bu kadar sınır ihlalinin içinde kendi sınırlarını korumaya çalışan bir kadın artık sadece kendi sınırlarını değil bebeğinin de sınırlarını düşünerek hareket eder.

İşte bu durum, kuşaklararası süregelerek hala aktarılmaya devam etmektedir. Biz, içine doğduğumuz toplumun kültürünü ve kurallarını, içine doğduğumuz ailenin aktarımlarıyla ve söylemleriyle öğreniriz. Kültürel olarak bize aktarılan kodlar ve aile ilişkilerinin, genogram dediğimiz sistemin oluşması köklü bir geçmişe sahiptir. Bu durumda genogramı çözümleyebilmemiz için yüzümüzü kaçınılmaz olarak aileye, kültüre ve tarihsel zamanda değişen ve dönüşen aktarımlara çevirmemiz gerekir.

Bu durumda kendi ruhsallığımızı, aile içindeki rolümüzü, toplumdaki konumumuzu anlamamızın oldukça geçmiş zamanlarda başladığını ve sağlıklı bir genogramın oluşmasında annemizin rolünün ne denli büyük bir etkiye sahip olduğunu görüyoruz. En nihayetinde vardığımız sonuç, bir annenin ruh sağlığının bebeğinin ruh sağlığını ne denli etkilediğidir.

Bir Genogramı Yırtıp Atmak: Aktarılan Yüklere Karşı Büyüyen Şüphe

Görsel yapay zeka (Gemini) tarafından oluşturulmuştur. Promt: “Bir Genogramı Yırtıp Atmak: Aktarılan Yüklere Karşı Büyüyen Şüphe” başlıklı yazıyı sembolize eden bir görsel

Her öznenin, kendine has bir çocukluk süreci ve ailesiyle kurduğu bağ biçimi farklıdır. Kendi genogramını anlamlandırmaya başlayan özneler, aslında bu bağ biçiminin yüzeysel, masum ve kolay olmadığını gördüğünde pek çok soru silsilesi içine girer. Aileyi aile yapan nedir? Sadece kalıtım ve genler mi aileyi belirler yoksa aile içi ilişki ve iletişim mi? İşte bu noktada özne, aslında toplumsal söylemin dayattığı iyi aile profilinin o kadar da basit olmadığı gerçeğiyle yüzleşir. Büyüdükçe gitgide kendini kandırılmış hisseder. Peki biz kendimizi ilk ne zaman gerçekten kandırılmış hissettik?

Doğduktan sonra, hatıralarımızın belleğimize sızmadığını düşündüğümüz zamanlarda aslında belirli bir değer sistemiyle beraber bağlar sisteminin içine de düştüğümüzü görürüz. İlk kandırmaca ailenin, toplumun da etkisiyle toplumsal olan bir sembolü bize toplumun, kültürün ve geleneklerin etkisiyle bize anlatmasıyla başlar. Buna örnek olarak masalları verebiliriz. Çocukluğumuzdan itibaren büyüklerden duyduğumuz masallara baktığımızda hep iyilerin ve kötülerin, prenslerin ve prenseslerin, zenginlerin ve yoksulların olduğunu görürüz. Prenses hep evdedir ama prens hep güç sahibi bir figür olarak gösterilir. Ayrıca masalların sonunda kötüler hep cezalandırılır, iyiler kazançlı çıkar; prens ya da prenses olmayanlar yoksul olarak yansıtılır ve zenginlik büyüleyici bir şekilde aktarılır. Bu duruma baktığımızda söyleyebileceğimiz şey, sınıfsal ayrımın, toplumdaki hiyerarşinin ve ataerkil düzenin kültürümüzü ne kadar etkisi altına aldığıdır.

Aile içinde büyüme sürecimizde bize aktarılan bu anlatımlar, aslında sistemin oluşturmaya çalıştığı o profilin dilsel olarak bize yansıyan halidir. Çocuk büyüyüp ergenliğe girince yavru bir kuşun kabuğundan çıkması gibi dünyaya açılır ve evin içinden topluma açılır. Ve o an gelir. Kendini kandırılmış hisseder çünkü ona bu zamana kadar anlatılanların pek gerçekçi bir yanı olmadığını görür. Kendini kandırılmış hissetmesi, toplum içinde olan yalnızlık hissini de tetikler. Dünya, masallarda anlatıldığı gibi net ve kesin bir düzende ilerlemez, bunu görür. Her zaman iyilerin ödüllendirildiği ve kötülerin cezalandırıldığı bir sistem yoktur.

Kapitalist bir dünyada yaşadığımız gerçeği, aile içi ilişkilerine ve iletişimine kaçınılmaz olarak yansır. Kapitalizm, ailenin içine sızmış bir durumdadır. Özne, bu kandırılmışlık hissiyle sarsıcı bir şekilde tanıştığında kendi ailesine de uzaktan bakmaya, kendi ailesinin de dışına taşmaya başlar. Kendi genogramına baktığında aslında bu bağlar sistemini kapitalizmin ne kadar ele geçirdiğini fark eder. İnsanlar çalışıyordur, üretiyordur, çabalıyordur. Hem bedenen hem de ruhen ciddi bir emek vardır. Bedenen bir çaba, akıl almaz iş saatleri ve çalışma süreleriyle gözlerinin önüne gelir. Ruhsal olarak çabayı ise aslında aileden topluma geçiş sürecinde ve kapitalist düzenin getirdiklerinin insanlar üzerindeki etkisini yavaş yavaş fark ederek görmeye başlar.

Öyle anlar gelir ki özne, dünyanın yükünü taşıyan bir kahin gibi şahit olduğu tüm gerçekliğin içinde kendi yalnızlığıyla da yüzleşir. Aile ilişkileri, gerçek yaşantının karmaşıklığında değişir ve dönüşür. Bizim istemimiz dışında oluşan aile ve akrabalık bağları bir yana sonrasında arkadaş, eş ya da sevgili ile oluşturulan bağlar da kendi yaşam haritamızın detayları için oldukça önem arz eder. Yaşanılan deneyimler, bu bağların kopmasına, öznenin kendi genogramını tekrardan tanımaya başlayabilir. Bu bağların kopması acı verici olsa bile bu kişinin hem yalnızlığı ile hem de toplumla olan ilişkisinin daha sağlıklı oluşabilmesi için gereklidir.

Kısaca söyleyebiliriz ki, kişinin kendi genogramına dışarıdan bakması, toplumdaki varoluşunu kabul etmesi ve aile ve aile içindeki ilişkilerin onda anlamlı hale gelebilmesi için kendi kabuğuna çekilebilir. Yalnız kalma durumu ile yalnız bırakılma durumu aynı değildir. Yalnız kalmak varoluşsal bir gereklilik iken yalnız bırakılmak toplumun ve ailenin söylemleriyle oluşan bir durumdur. Özne kendi genogramının yüklerini taşımak zorunda olmadığını, sadece ilişkileri anlamlandırması dahilinde yalnızlık ile ilgili oluşan kültürel kodları çözümleyebileceğini bilmelidir.

Yaşam Haritamızın Ardı: Kendinden Kendini Doğurmak

Görsel yapay zeka (Gemini) tarafından oluşturulmuştur. Promt: “Yaşam Haritamızın Ardı: Kendinden Kendini Doğurmak” başlıklı yazıyı sembolize eden bir görsel

Yaşam haritamızı oluşturan bağlar sistemi, toplumsal sistemin söylemleri ile beraber öznenin bağlanma ve güvende hissedebileceği ortamı oluşturan ütopik bir unsurdur. Gelgelelim, kendi genogramına dışarıdan bakan özne, olgunlaştığında bağların gerektiği yerde kopabileceğini, yalnız kalma ile yalnız bırakılma durumunun aynı şey olmadığını görmeye başlar. Kopan bağlar için yas tutma hakkına sahip olacağını da bilir. Kendinden kendini doğurma durumu hayatın her anında bizimledir. Ayrıca yetişkinlik zamanlarında en sarsıcı noktaya ulaşır çünkü hayatın yüklerinin farkına varan özne, hepsinin taşıyıcısı olma gibi bir zorunluluğu olmadığını fark eder. Bu kolay olmayan, kültürel kodların ve geleneksel toplumun özne üzerinde gerçekleştireceği ideallerle zıt bir durum olduğu için özne için efor gerektiren bir süreçtir.

Bu noktada özne kendi arzuları olduğunu fark eder. Kendi arzuları için çabalamak ister ancak yine kapitalist düzenin varlığıyla karşılaşır. Toplum, çizdiği “kusursuzluk ideali” ve kapitalist düzenin getirdiği “her şeyin tamamlanabileceği” inancını öznenin ruhuna kültürle beraber entegre etmiştir. Kendini tanımak istemeyen ve kendi içine kapılarını kapatan her özne, kendi arzusunun aslında bir tatmin kaynağı olmadığını; her zaman bir eksiklik ile beraber yeniden döngüye gireceğini bilebilmeli, arzunun yapısı itibariyle eksik olduğunu ve içinde bulunduğumuz sistemsel durumun arzuları tüketeceği fikrini görebilmeli, daima üretilen ve üretilecek bir şey olduğunu fark edebilme cesaretini gösterebilmelidir.

Aynı zamanda bu durumdan aile başta olmak üzere diğer ilişki türlerinin de etkileneceğini bilebilmelidir. Söyleyebileceğimiz şey, bağların kalıcı bir yapıda olmadığı ama bağlar sistemine atfettiğimiz değerin toplumsal gerçeklik olarak dönüşen bir yapıda olduğudur. Bu noktada bizim yapmamız gereken de kendi genogramımızla yani ailemizle yüzleşmekten kaçmak yerine bunu hayatın bir gerçekliği olarak görüp yüzleşebilme cesareti gösterebilmemizdir.


Kaynakça:

Çiftçi, Fatih. “Aile İçi Değerlendirmede Genogram.” Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, cilt 18, sayı 40/2, 2018, ss. 331-355. DOI, web. Erişim Tarihi: 29.10.2026

Gökçe, Zeynep ve Esra Çalık Var. “Kuşaklararası Aktarım ve Genogram.” Aile Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, cilt 4, sayı 1, 2021, ss. 45-64. Erişim Tarihi: 29.10.2026

Özkan, Yasemin ve Hülya Özdemir. “Sosyal Hizmet Uygulamalarında Genogram Kullanımı.” Toplum ve Sosyal Hizmet, cilt 27, sayı 2, 2016, ss. 149-168. Erişim Tarihi: 29.10.2026

Öne çıkarılan görsel: pinterest.com

Yazar

Ezgi Duyar
Ezgi Duyar
Ege Üniversitesinde sosyoloji okuyan, psikanalizle ilgilenen, yazı yazan biri.

Substack bülteni

Bu yazı hoşuna gittiyse: haftanın en iyi yazıları e-posta kutunda.

Reklam yok · tek tıkla ayrıl

Sırada ne var

Aynı bölümden üç okuma

Yorumlar

Editör onayıyla yayınlanır

Yorum Yap

Yorum girişi yapınız.
Adınızı girin