Ahmet Mithat Efendi, edebiyatımıza kendi döneminde özgün katkılar sunmuş, üretkenliğiyle dikkat çekmiş mühim bir yazardır. Ne var ki, hep Felâtun Bey ile Râkım Efendi romanıyla değerlendirilmiş; Doğu – Batı kıyası ötesindeki edebî anlayışıyla alakalı genel geçer yorumlarla yetinilmiştir. Oysa Ahmet Mithat Efendi‘nin diğer eserlerine de bakıldığında konu çeşitliliğinin yanı sıra zengin bir dil ve ustalıklı kurgusuyla dikkate değer bir edebî dünya inşa ettiği görülür.
1. Ölüm Allah’ın Emri (1873)
”Ancak kalp ümitsiz olur mu? Hiçbir insan emelinin gerçekleşmesinden ümidini kesebilir mi? ”
Ölüm Allah’ın Emri, Ahmet Mithat‘ın erken dönem hikâyelerindendir. Uzun hikâye diyebileceğimiz kitabın önsözünde yazar, hikâyenin sonunu baştan anlatacağını söyleyerek okurlarına bir nevi meydan okur. Türk edebiyatında bir ilk olarak da değerlendirilebilecek bu yöntemle sıradan anlatımların önüne geçmeyi amaçladığını vurgulayan Ahmet Mithat, okuru beklentide bırakmak istemediğini ama bu durumun okurun merakına da zeval getirmeyeceğini bildirir.
Ölüm Allah’ın Emri, Ensesi Yamalı Kanlı Mustafa Paşa‘nın yeğeni Sıtkı ve paşanın konağındaki cariye Sinesaf‘ın aşkını konu alır. Konağın kalfası Behice tarafından kızın zehirlenerek öldürüldüğünü haber alan Sıtkı’nın dünyası başına yıkılır. Derbeder bir halde kendini Eyüp mezarlığında bulan Sıtkı işin aslını da böylece anlar. Sinesaf da harap bir halde mezarlığa gelmiştir zira ona da Sıtkı’nın kendini öldürdüğü söylenmiştir. İşin aslını anlayan genç aşıklar kaçarlar. Hikâyenin sonunu bu şekilde en başta anlatan Ahmet Mithat kitabın devamında olayların evvelini de anlatarak karanlık noktaları aydınlatır; gençlerin birbirlerini nasıl sevdiklerini, Behice’nin entrikalarını keyifli ve sürükleyici bir üslupla anlatır.
2. Felâtun Bey ile Râkım Efendi (1875)
”Ömrümüz o kadar azdır ki bu alemde en şiddetli ihtiyaçla muhtaç olduğumuz tecrübeleri bizzat yaşayarak onlardan edilecek istifadeyi etmeye süresi yeterli değildir. Başkalarının tecrübelerini kabul edip önemsersek belki rahatça, serbestçe, namusluca yaşayabilmeye muvaffak oluruz.”
Ahmet Mithat Efendi dendiğinde akla gelen ilk eser olan Felâtun Bey ile Râkım Efendi, Osmanlı son döneminde yaşanan iki farklı hayata odaklanır. Felâtun Bey zengin ve züppedir; babasından kalan serveti alafranga olmak uğruna harcamaktan çekinmeyerek gününü gün eder. Râkım Efendi ise yoksul bir ailede dünyaya gelir; anne babasını erken yaşta kaybettiği için dadısı tarafından büyütülür. Efendi, dürüst, çalışkan ve temiz ahlaklı olan Râkım Efendi kalem erbabıdır ve deyim yerindeyse ekmeğini taştan çıkarır.
Romanın geneline bakıldığında sanılanın aksine Felâtun Bey batıyı Râkım Efendi ise doğuyu temsil etmez. Felâtun Bey, servetini heba eden ve Batı özentisi biri olarak tasvir edilirken Râkım Efendi ise çalışkandır, geleneklerine bağlıdır fakat alafranga kültüre de ayak uydurmakta güçlük çekmez. Bunun yanı sıra bilgili, kültürlü ve ahlaklı oluşu onun farklı milletlerden dostlarının olmasını da sağlar.
Ahmet Mithat Efendi roman boyunca tabiri caizse Râkım Efendi‘nin tarafını tutar. Sözü Felâtun Bey‘e getirmekten imtina eder. Râkım Efendi’ye mutlu bir hayat bahşederken Felâtun Bey özentiliğinin cezasını tüm servetini kaybederek ve büyük bir borcun altına girerek İstanbul’dan ayrılmakla öder. Netice itibariyle Ahmet Mithat Efendi, yaşadığı dönemin en önemli sorunlarından biri olan yanlış batılılaşma ve alafranga olma derdine düşen kişileri Felâtun karakteriyle yererek Râkım Efendi’yi idealize bir karakter olarak okurun karşısına çıkarır.
3. Henüz On Yedi Yaşında (1881)
”Zira bir derde ortak olanlar ne kadar çoğalırsa asıl dert sahibi o kadar teselli bulur.”
Henüz 17 Yaşında, Beyoğlu’nda tiyatroya giden Ahmet ve Hulusi Efendilerin tiyatro çıkışı yağmur sebebiyle gidecek bir yer bulamaması sonucu geceyi geçirmek için geneleve gitmelerini konu alır. Ahmet Efendi filozof ruhlu bir adamdır, hayat üzerine derin düşüncelere sahiptir. Tiyatro çıkışı eve dönüş şansları kalmadığını anlayan ve tüm otellerin dolu olduğunu öğrenen Ahmet Efendi arkadaşı Hulusi Efendi’nin ısrarıyla geceyi burada geçirmeye ikna olur fakat amacı eğlenmek değildir. Karşısına çıkarılan henüz 17 yaşındaki Kalyopi‘den çok etkilenir ve onun buraya nasıl düştüğünü anlamak üzere kafa yormaya başlar. Günler geçtikçe buraya daha çok gelir ve Kalyopi ile dostça bir yakınlık kurarak onun hikâyesini dinler.
4. Karnaval (1881)
”Evet! Zengin olmak başka bir şey, refah içinde yaşamaksa başkadır! Zengin olmak için refahı terk etmek gerekir. Hem çok çalışmalı hem de biriktirmeli. Ama helalinden zengin olmak için böyle yapmalı. Yoksa alnı bile terlemeksizin zengin olanlar çoktur. Fakat onların serveti kendiler için şan olacağına utanç olur.” (s. 11)
Karnaval‘da olaylar Beyoğlu civarında geçer. Zekai ve Resmi Efendi adlı iki arkadaş, Ermeni Hamparsun Ağa’nın eşi Madam Hamparsun‘a ilgi duymaktadır. Zekai’nin ilanı aşkını reddeden Madam Hamparsun’un zamanla Resmi Efendi’yle yakınlık kurması Zekai’nin kıskançlıkla intikam almaya çalışmasına da sebep olur. Başlangıçta Zekai’nin kurduğu oyunlardan her defasında kurtulmayı başaran Resmi Efendi ve Madam Hamparsun için ise işler sonuna kadar yolunda gitmeyecektir.
Roman, Karnavaldan Önce, Karnaval İçinde ve Karnavaldan Sonra adlı üç bölümden oluşur. Ahmet Mithat Efendi, kitap boyunca Osmanlı gayrimüslimlerinin yaşam tarzı ve Osmanlı son döneminde Beyoğlu hakkında bilgiler vererek metni zenginleştirir. Karnaval ve balo kültürü hakkında bilgiler veren yazar, Osmanlı batılılaşması üzerine de çıkarımlar yapar.
5. Dürdane Hanım (1882)
”İnsan sevmediğinden intikam kaydında bulunamaz. Sevmediği adam hakkında kayıtsızlık en büyük cezadır. Ben sevdiğim için intikam sevdasındayım. ”
Dürdane Hanım, Ahmet Mithat Efendi‘nin en sürükleyici romanlarından biridir; gerek konusu gerek kurgusuyla okuru daha en baştan metnin içine çekmeyi başarır. Ulviye Hanım, genç ve varlıklı bir kadındır fakat genç yaşta dul kalmıştır. Kendine bir macera arar ve romanlardaki olayların gerçek hayatta nasıl yaşandığını öğrenmek hevesine kapılır. Bunun için komşu yalısındaki genç kız Dürdane Hanım’ı gözüne kestirir. Yeni bir icat olan telefon alır ve genç kızın odasına bağlar. Bu vesileyle gerçekten de umduğundan şaşırtıcı şeyler öğrenir. Dürdane Hanım, genç aşığı Mergup Bey tarafından evlenme vaadiyle oyalanmakta gebe olmasına rağmen Mergup Bey evlenmeye yanaşmamaktadır. Kızın haline acıyan Ulviye Hanım, hem Dürdane Hanım’a yardım etmek hem de kalbini kıran âşığından intikam almak için kolları sıvar.
Ahmet Mithat Efendi, başlangıçta kronolojik bir anlatım tercih etmez. Roman boyunca sırların zamanla ortaya çıkması okurun merakını iyiden iyiye artırır. Ulviye Hanım’ın sıra dışı karakteri, erkek kılığına girmesi ve Acem Ali Bey adıyla tehlikeli addedilebilecek işlere kalkışması romana damga vurur. Romanın ilk bölümünde Acem Ali Bey ve Çerkes Sohbet‘in arkadaşlığı ve Sohbet’in Ali’nin kadın olduğunu anlamasına rağmen bozmayarak ona sadık kalması çarpıcıdır. Ayrıca yazar, roman boyunca yeri geldiğinde yan karakterlerin hikâyelerine de bağlantılı bir şekilde yer verir.
6. Esrâr-ı Cinâyât (1884)
”Âlemde para denilen şey insanı aç öldürmemek ve soğuktan dondurmamak derecesinde geçindirecek bir madendir. Yoksa elmaslar, giysiler, atlar, arabalar insanın mutlu yaşamına pek az bir bahtiyarlık ekleyebilir. ”
Ahmet Mithat Efendi tarafından kaleme alınan Esrâr-ı Cinâyât, Türk edebiyatının ilk polisiye romanı olarak kabul edilir. Roman, İstanbul Boğazı’nda bulunan Öreke Taşı‘nda bir genç kız ve iki erkeğe ait üç cesedin bulunmasıyla başlar. Olayın cinayet olduğu sugötürmez bir gerçek olduğundan gazetede haberin yayımlanması ardından soruşturma da başlar. Beyoğlu müstantiklerinden Osman Sabri Efendi‘yle Hafiye Necmi‘nin yürüttüğü soruşturmanın sonuçları, Mutasarrıf Mecdeddin Paşa tarafından hoş karşılanmaz. Soruşturma sürerken Halil Suri adlı genç bir adamın evinde hayatına son vermiş halde işleri iyice karıştırır. Osman Sabri Efendi’nin tahkikatı sonucu durumun cinayet olduğunun anlaşılması ve Öreke Taşı vakasıyla da bağlantısı ise dikkat çekicidir.
7. Çingene (1886)
”Zira bir ümide doğru giden adam ne kadar ağır yürüse yine hızlı yürür.”
Çingene, Nimetullah Efendi’nin oğlu Şems Hikmet‘in çingene kızı Ziba‘ya olan aşkı ve bunun sonuçlarını anlatır. Şems Hikmet, babasının vefatı ardından kardeşi Fatma Münevver ile anneleri Ferazende Hanım tarafından yetiştirilir. Maddi durumları iyi olan bu ailenin edebiyatçı ve musikişinas kıymetli dostları vardır. Şems Hikmet, bir gün hocası, eniştesi ve diğer dostlarıyla beraber Kâğıthane’ye gezintiye çıkar. Yemek yiyip, içtikten sonra musiki faslına başlarlar. Bu sırada orada bulunan ve fırsat kollayan çingene kızları yanlarında biter ve şarkılarla onlara eşlik ederler. Çingene kızlardan Ziba’ya vurulan Şems Hikmet, kızı görmek için ertesi gün tekrar Kâğıthane’nin yolunu tutar.
Şems Hikmet, her ne kadar kızı çok beğenmiş olsa da bir çingene kızına aşık olmayı içten içe kendine yediremez. Bu ilgisini Ziba‘yı müzik konusunda eğitmek ve terbiye almasını sağlayarak bir hanım olarak yetiştirmek merakı şeklinde açıklar. Kızı alarak Düriye Hanım’ın evine yerleştirir ve onu maddi manevi himayesi altına alır. Zamanla bu durumun önce aile dostları daha sonraysa validesi tarafından öğrenilmesi işleri içinden çıkılmayacak vaziyetlere sokar.
Ahmet Mithat Efendi, roman boyunca ırk meseleleri hakkında tartışmalara yer verir; çingenelerin Osmanlı toplumundaki durumları, eğitimin bir insanı ait olduğu kavimden koparıp koparamayacağına dair meseleleri tartışır. İnsanın insan olarak sayılması için hangi kavme mensup olduğunun bir öneminin olmadığını ısrarla vurgulayan Ahmet Mithat, bu tartışmaların gelecek dönemlerde bir anlam ifade etmeyeceğini şu sözlerle ifade etmesi oldukça dikkat çekicidir: ”Eski zamanların Odysseia, İlyada romanları gibi bizim bu romanımız da birkaç bin sene sonra okunsa hiç şüphesiz o zamanın erkek ve kadın okurları genellikle Şems Hikmet’i takdir ve tasvip ederek Râkım Efendi’yi fikir darlığıyla, yanlış düşünmekle ve mutaassıplıkla suçlarlar. Çünkü o zamanlar insanoğlu tümüyle yeknesak bir medeniyete tabi olacak ve insanlar arasında ne kavmiyetçe ne medeniyetçe hiçbir fark kalmayacak kadar medeniyet yaygınlaşacaktır. Dünya bir insan memleketi ve insan da medeni bir aileden ibaret sayılacaktır.”
8. Şeytankaya Tılsımı (1889)
”İnsan kısmı korktuğundan kurtulmaya ve umduğuna erişmeye gayet istekli bulunur. Eğitimin ışığıyla zihni ve gözü aydınlanmış olmazsa insanı korkutmak da kolaydır, hırslandırmak da! ”
Şeytankaya Tılsımı, Ahmet Mithat Efendi‘nin Fransızcadan çevirdiği bir romandır. Uzun hikâye olarak da adlandırabileceğimiz kitapta olaylar Güney İtalya’daki Apenin Dağları’nda geçer. Bir çoban olan Pedro, bir gün yıllardır tanıdığı Angelino‘ya kötü muamele ederek onu bir ağaca bağlar. Pedro, temiz yürekli ve iffetli olan Angelino’nun kalbini çıkararak bunu yutacağını böylece sonsuz servet ve mutluluğa erişeceğine inanır. Aynı zamanda ona göre, burada yapılacak bir manastır ile Angelino da kendini kutsal bir amaç uğruna canını verdiğinden hayır işleyecektir. Kurtuluşu olmadığını anlayan Angelino ise Pedro’dan tövbe etmek için vakit ister ve ölmeden önce ona bu servete nasıl sahip olacağını anlatmasını ister. Bunun üzerine Pedro, Şeytankaya tılsımını anlatmaya başlar.
İlginç bir şekilde başlayan öykü, kısa hacmine rağmen oldukça sürükleyici ve merak uyandırıcı bir şekilde ilerler. Sayfalar ilerledikçe işin aslının adım adım ortaya çıkması okurun merakını kamçılar. Batıl inançların yaratabileceği sonuçlar üzerine çıkarımlar yapan yazar, kitabın sonlarına doğru tüm düğümleri çözerek konuyu ustalıkla bitirir.
9. Dolaptan Temaşa (1890)
”Her asrın bir hali vardır ki iyi ise sonraki asırlarda o hallere gıpta edilir, fena ise sonraki asırların o hallerden kurtulmuş olmasına şükrolunur. ”
Ahmet Mithat Efendi, Dolaptan Temaşa‘nın girişinde bu kitabın bir roman değil gerçek olduğunu, okumanın sağlayacağı en büyük faydanın ise geçtiği zamanın özelliklerini öğrenmek olduğunu vurgular ve Helva Sohbetleri adlı ilk bölümde maksadını: ”Yeniçeriliğin mevcut olduğu zamanlardaki eğlencelerin bazı şekillerini anlatmak…” şeklinde açıklar.
Balat mahallesinde Kesmekaya’da esnaf bir zat helva sohbeti yapmaya karar verir. Bu sohbete gitmek üzere buluşan üç arkadaş, öncesinde meyhaneye gitmeye karar verirler. Balat İskelesi’ne inen üç arkadaş, yiyip içmeye başlar fakat meze almak için giden biri geri dönmez. Ona bakmaya giden diğeri de dönmeyince meyhanede yalnız kalan Behram Ağa korkmaya başlar. Arkadaşlarının ona oyun ettiği zannına kapılan Behram Ağa, bunun üzerine kendisi de onlara bir oyun etmeye karar verir ve arkadaşlarını aramaya koyulur. Bunun üzerine işler iyice karışır. Ahmet Mithat, kitap boyunca eğlenceli ve sürükleyici bir dizi olaya yer verir. Satır aralarında ise eski İstanbul’un gündelik hayatı, mahalle kahveleri, meyhaneler, İstanbul’daki Yahudiler ve yeniçeriler hakkında bilgiler vererek öyküyü zenginleştirir.
Kaynakça
Ahmet Mithat Efendi. Ölüm Allah’ın Emri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2025.
Ahmet Mithat Efendi. Felâtun Bey ile Râkım Efendi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
Ahmet Mithat Efendi. Dürdane Hanım. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2025.
Ahmet Mithat Efendi. Çingene. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020.
Ahmet Mithat Efendi. Şeytankaya Tılsımı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020.
Ahmet Mithat Efendi. Dolaptan Temaşa. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020.
Ahmet Mithat Efendi. Esrâr-ı Cinâyât. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020.
Ahmet Mithat Efendi. Karnaval. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2026.
Ahmet Mithat Efendi. Henüz 17 Yaşında. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020.









