Nancy Chodorow ve Anneliğin Yeniden Üretimi: Sosyal Medyada “Mükemmel Anne” Miti

Chodorow'a göre annelik, kuşaktan kuşağa aktarılan toplumsal bir roldür; sosyal medya ise bu rolü estetize ederek anneler üzerindeki baskıyı arttırır.

Editör
Berfin Önel

Nancy Chodorow’un ‘Anneliğin Yeniden Üretimi’ kuramı, ebeveynliğin kadın merkezli asimetrik yapısı üzerinde durur. Kuram, anneliği biyolojik bir kader olmaktan ziyade kuşaktan kuşağa aktarılan sosyo-psikolojik bir kimlik olarak niteler. Bu durum, aynı zamanda toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin temel kaynağıdır. Modern dönemde bu eşitsiz çocuk bakım yükü, kadını çocuğun gelişiminden tek başına sorumlu tutan yoğun annelik ideolojisiyle birleşerek “mükemmel anne” mitini üretir. Sosyal medya platformları ise, bu kusursuzluk beklentisini estetik pratikler ve filtrelenmiş temsiller üzerinden sürekli sergilenen bir performans gösterisine dönüştürür. Chodorow’un ifade ettiği psikanalitik ve yapısal cinsiyetçi iş bölümü, tüketim kalıplarıyla ve dijital platformlardaki uzmanların söylemleriyle birleşerek kadınlar üzerinde ciddi bir yetersizlik, suçluluk ve tükenmişlik hissi yaratır.

“Mükemmel Anne” Miti Nedir? Yoğun Annelik İdeolojisinin Sosyolojik Kökeni

Mükemmel Anne Miti | Görsel, yazar tarafından yapay zekâ (Gemini) kullanılarak oluşturulmuştur. Prompt: Could you create an image that reflects how the entire burden of motherhood falls upon the woman?

Sanayileşme ve kapitalizmin yükselişiyle birlikte kamusal alan ve ev içi alanın birbirinden keskin biçimde ayrılması, üretim alanını ev dışına taşırken; ev içi bakımı ve çocuk yetiştirmeyi kadınların ikincil konumunu pekiştiren duygusal bir alana dönüştürür. Patriyarkal toplumsal düzende cinsiyete dayalı iş bölümü, ebeveynlik sistemini asimetrik bir şekilde etkileyerek çocuk bakımı ve yetiştirme sorumluluğunu birincil olarak kadına yükler. Anneliğin, kadının doğasında kendiliğinden var olan içgüdüsel bir durum olduğunu ve bir kadının en büyük başarısını, kendisini çocuğunun gelişimine adanmakla sağlayacağını öne süren geleneksel kabulün uzantısı “mükemmel anne” mitidir.

Modern dönemde “yoğun annelik” ve “süper annelik” söylemleriyle pekişen bu yapı, “yeterince iyi anne” anlayışını geride bırakarak kadınlara sınırları belirsiz bir kusursuzluk standardı dayatır. Bu kapsamda anne; çocuğun fiziksel, duygusal ve zihinsel gelişiminden tek başına sorumlu tutulur. Annenin sürekli uzman tavsiyesine başvurması, çocuğuna sonsuz bir maddi ve manevi kaynak ayırması beklenir. Çocuğun gelişimindeki ve hayatındaki her tür aksamanın faturasının anneye kesildiği bu sistemde; gerçekçi olmayan standartlara ulaşamayan anneler sürekli bir yetersizlik, suçluluk ve tükenmişlik hissiyle karşı karşıya kalır.

Nancy Chodorow’un Annelik Kuramı: Kadınlık ve Annelik Nasıl Yeniden Üretilir?

Nancy Chodorow ve Anneliğin Yeniden Üretimi | Görsel, yazar tarafından yapay zekâ (Gemini) kullanılarak oluşturulmuştur. Prompt: Could you create an image representing Nancy Chodorow’s The Reproduction of Mothering?

Nancy Chodorow, Anneliğin Yeniden Üretimi isimli kuramıyla, kadınların birincil ebeveyn rolünü üstlenmelerinin doğuştan gelen biyolojik bir içgüdü olmadığını savunur. Nesne ilişkileri kuramını feminist bir perspektifle ele alan Chodorow, toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin temel sebebini asimetrik ebeveynlik yapısına dayandırır. Çocuğun ilk bakıcısının neredeyse istisnasız anne olduğu geleneksel aile yapılarında, pre-oedipal dönemde yaşanan erken çocukluk deneyimleri kız ve erkek çocuklarda farklı benlik yapıları ve ego sınırları oluşturur. Kamusal alanın erkeklerce, özel alanın ise kadınlarca biçimlendirildiği bu düzende, annelik pratiği sadece bir çocuk büyütme işi değildir. Annelik aynı zamanda, toplumsal cinsiyet hiyerarşilerinin sürekli bir biçimde yeniden inşa edildiği bir mekanizmadır.

Annelik kapasitelerinin kuşaktan kuşağa aktarımı, annenin kız ve erkek çocuklarıyla kurduğu psikodinamik özdeşleşme süreçleri üzerinden gerçekleşir. Anne, kendi cinsiyetinden olan kız çocuğuyla daha uzun süreli ve yoğun bir özdeşim kurarak onun daha esnek ego sınırlarına ve “ilişkisel benlik” yapısına sahip olmasını sağlar. Kız çocukları, yetişkinlikte bu ilişkisel ihtiyaçlarını doyurmak ve anne-çocuk bağını yeniden deneyimlemek için anne olmaya yönelir. Erkek çocuklar ise, anneden erken dönemde ayrışarak farklılaşmak zorunda kaldıklarından, duygusal ve ilişkisel bağ kurma kapasitelerini bastırarak sınırları daha katı ve savunmacı bir erkeklik kimliği geliştirir. Chodorow’a göre kadınlığın ve anneliğin bu döngüsel yeniden üretimini kırmanın ve cinsiyet hiyerarşisini yok etmenin yolu, çocuk bakımının kadın ve erkek arasında eşit şekilde paylaşıldığı simetrik ebeveynlik sisteminin hayata geçirilmesidir.

Sosyal Medyada Annelik Baskısı: Kusursuzluk Beklentisi ve Annelerin Psikolojik Yükü

Annelerin Psikolojik Yükü | Görsel, yazar tarafından yapay zekâ (Gemini) kullanılarak oluşturulmuştur. Prompt: Could you create an image of a mother who is held responsible for a child’s successes and failures?

Geleneksel ve modern toplumsal yapılarda annelik, kadının birincil kimliği olarak konumlandırılır. Günümüzde ise annelik, yoğun annelik ideolojisi ve süper annelik söylemleriyle sınırları zorlayan bir kusursuzluk beklentisine dönüşür. Bu durum, idealize edilmiş ölçütleri yakalamakta zorlanan ve bu ölçütlerin getirdiği ağır bakım sorumluluklarıyla yüzleşen kadınlarda, derin bir psikolojik yük yaratır.

Sosyal medya platformları ise, bu mükemmellik anlatısını bir tür performans sahnesine dönüştürerek ideal annelik algısının yükselmesine katkıda bulunur. Dijital platformlarda, uzman söylemleri ile kapitalist tüketim kalıpları bir araya getirilerek; “iyi bir anneyim” diyebilmenin yolu belirli ürünlerin tüketilmesi, belirli eğitim stratejilerinin kullanılması ve kusursuz bir yaşam tarzının sergilenmesiyle ilişkilendirilir. Sosyal medya platformlarındaki bu filtrelenmiş temsiller, kadınlar arasında sürekli bir karşılaştırma mekanizması yaratarak anneliğin gerçek deneyimindeki bakım yükünü ve sınıfsal eşitsizlikleri örter. Böylece dijitalleşme, annelik pratiklerini metalaştırarak kadınlar üzerindeki psikolojik ve toplumsal baskıyı derinleştirir.

Sosyal medya platformları ile kusursuz annelik baskısı daha geniş kitlelere yayılır. Anne bloglarında sunulan idealize edilmiş yaşamlar, kadınlar üzerinde sürekli bir kıyaslama döngüsü başlatarak anneliğin gerçek, sancılı ve çelişkili deneyimlerinin üstünü örter. Bu dijital temsil kültürü, anneliği metalaştırırken kadınlar üzerindeki tükenmişliği artırır.

Mükemmel Anne Olma Baskısından Kurtulmak ve Özgürleşmek

Mükemmel Anne Olma Baskısından Kurtulmak | Görsel, yazar tarafından yapay zekâ (Gemini) kullanılarak oluşturulmuştur. Prompt: Could you create an image that represents breaking free from the pressure to be a “perfect mother”?

Anneliğin doğuştan gelen biyolojik bir içgüdü ve kaçınılmaz bir kadınlık kaderi olarak sunulması, bakım yükündeki eşitsiz yapıyı doğallaştırarak kadınlar üzerindeki tahakkümü ve baskıyı artırır. Baskıcı “mükemmel anne” mitinden kurtulmanın yolu, öncelikle anneliğin biyolojik-doğurganlık boyutu ile sosyo-kültürel bakım işlevinin birbirinden ayrıştırılmasından geçer.

Nancy Chodorow’un vurguladığı gibi, bakım ve yetiştirme sorumluluğunun kadın ve erkek arasında eşit paylaşıldığı simetrik ebeveynlik düzenine geçilmesi, cinsiyet hiyerarşisini kırarak kadını birincil bakım yükünden özgürleştirir. Adrienne Rich‘in kavramsallaştırdığı üzere, kadınları edilgen kılan “kurum olarak annelik” ile kadının çocukla potansiyel ilişkisini ifade eden “deneyim olarak annelik” arasındaki ayrımı fark etmek; çocuk bakımını tek bir kadının üstüne yıkmak yerine kolektif dayanışmayı ve toplumsallaştırılmış bakım pratiklerini hayata geçirmek, kadınların kendi benliklerini yeniden kazanmalarını sağlar.


Kaynakça:

Chodorow, Nancy. The Reproduction of Mothering. University of California Press, 1979.

Tanal Tatar, Damla. “Anneliğin Yeniden Üretimi Üzerine Bir Okuma”. Antropoloji ve Kültürel Bakış, s. 2, ss. 51-62, 2023. Erişim Tarihi: 16.11.2026

Başterzi, Ayşe Devrim. Kadınların Yaşamı ve Kadın Ruh Sağlığı, Toplumsal Yönüyle Annelik. Türkiye Psikiyatri Derneği Yayınları, 2013.

Erdoğan, Türkan. “Nancy Chodorow’un Düşüncesinde Toplumsal Cinsiyet Organizasyonunun Merkezi Unsuru Olarak Annelik”. Aile ve Toplum Eğitim-Kültür ve Araştırma Dergisi, s. 14, ss. 73-82, 2008. Erişim Tarihi: 17.11.2026

Sadıkoğlu, Zehra Zeynep. “Feminizmin Anneliği Anlamlandırma Biçimleri: Tahakküm Aracından Deneyim ve Performansa”. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, ss. 149-176, 2024. Web. Erişim Tarihi: 18.11.2026

Işık, Mehmet Fatih. Toplumsal Cinsiyete Farklı Yaklaşımlar. Dün Bugün Yarın Yayınları, 2022.

Öne Çıkarılan Görsel: Yazar tarafından, yapay zekâ (Gemini) kullanılarak oluşturulmuştur.

Yazar

Ayşegül Koca Yıldız
Ayşegül Koca Yıldız
"Acaba bu yarayı hep ağır ağır iyileṣtiren de nedir?"

Substack bülteni

Bu yazı hoşuna gittiyse: haftanın en iyi yazıları e-posta kutunda.

Reklam yok · tek tıkla ayrıl

Sırada ne var

Aynı bölümden üç okuma

Yorumlar

Editör onayıyla yayınlanır

Yorum Yap

Yorum girişi yapınız.
Adınızı girin