Bütün halklar, dönüşümlerinin bir aşamasında, içine doğdukları dünyayı anlamlandıran, az çok tutarlı bir sisteme sahip mitolojiler yaratmışlardır. Gök gürlüyorsa Zeus öfkelenmiştir, çiçek mi açacağız yoksa yapraklarımızı mı dökeceğiz Demeter’in duygularına bağlıdır, Samanyolu, Hera’nın göğsünden fışkıran sütle oluşur, veba salgını varsa Apollon ucu mikroba batırılmış oklar göndermiştir… Bunlar gibi pek çok doğa olayı, hayal gücü ve simgelerle kurulan mitolojik hikayelerle anlam bulur. Hayal gücü ve simgeler sanatın da temel yapı taşları olduğundan, mitolojik figürler, sanatçılar için mümbit ve vazgeçilmez bir esin kaynağı olmuştur.
Olağanüstü doğumundan yeraltındaki korkunç işkencesine Tityos‘un hikayesi de Antik Çağ’dan günümüze birçok sanatçıya ilham vermiştir. Şehvetine yenik düşen Tityos, dünyevi arzulara tutsak olmanın yarattığı ruhsal azabı simgeler.
Tityos’un Olağanüstü Doğumu
Göklerin tanrısı, Olimpos tanrılarının kralı Zeus’la birlikte olan, Kral Orchomenus’un kızı, ölümlü prenses Elara (Elare) hamile kalır. Bunu öğrenen Zeus, eşi Hera’nın tepkisinden çekinir ve Elara’yı yerin derinliklerinde saklar. Tityos daha anne karnındayken bile devasa boyutlarda olduğundan, annesinin rahmini parçalar. Bunun üzerine Gaia, doğmamış Tityos’u kendi rahmine yerleştirir ve zamanı geldiğinde doğurur. (Mitin bir başka versiyonunda Elara Tityos’u doğururken ölür; Gaia Tityos’u büyütür.) Tityos zamanla büyür ve olağanüstü bir boyuta ulaşır.
Tityos’u gördüm sonra da, çok şanlı Toprağın oğlunu,
toprağa uzanmış, dokuz dönüm yer kaplamıştı toprakta
(Homeros, Odysseia 203)
Tityos’un Cezası
Tityos, ışık tanrısı Apollo ve av tanrıçası Artemis’in annesi olan tanrıça Leto’ya rastlar ve ona tecavüz etmeye kalkışır. Leto‘nun çığlıkları üzerine çocukları yardıma gelir ve Tityos’u oklarıyla öldürürler. Zeus, Tityos öldükten sonra da onu cezalandırılmaya devam eder; onu Tartarus’a gönderir. Elleri ve ayakları yere çivilenir ve akbabalar karaciğerini yer. Ancak karaciğeri her ay dönümünde kendini yeniler. Ceza suça uydurulurken büyük bir yaratıcılık gösterilmiştir; zira Antik Yunan’da karaciğer arzunun merkezi kabul edilirdi.
Gördüm, tüm yaratıkları besleyen toprağın çocuğu
Tityus’u, iki dönümden genişti kocaman gövdesi,
Konmuş göğsüne kıvrık gagalı, korkunç akbaba,
Didikler ölümsüzün karaciğerini, içiriklerini,
Kopardıkça yeniden biten aygıtlarını, karıştırır, çıkarır
Arar, gagalar, acılar çektirir ona durmadan.
(Vergilius, Aeneis 174)
Resimlerde Tityos
Tityos figürünün en erken görselleri, Antik Çağ’da, siyah ve kırmızı figür tekniğiyle yapılmış vazo ve amforalarda* karşımıza çıkar. Bu seramik kaplar, Atina yaşamının birçok yönüne ilişkin ipuçları sunmakta ve döneme ait edebi metinleri ve yazıtları tamamlamaktadır. Vazo resimlerinde Tityos iki şekilde resmedilir: ya Leto’ya saldırma girişimi ve Apollo ile Artemis tarafından öldürülmesi sırasında ya da yeraltı dünyasındaki ebedi cezasını çekerken. Bu dönemde mitolojik öyküler, genellikle ahlaki dersler veren alegoriler olarak kullanılmıştır.
Kırmızı figür tekniğiyle yapılmış bu vazoda Tityos’un cezalandırılması resmedilir. Apollon, annesi Leto’ya saldırmaya yeltenen Tityos’u oklarıyla öldürmeye çalışır.
Apollo (solda), arkasında yayı ve ok kılıfı asılı halde, Tityos’u durdurmaya çalışırken, Artemis de elinde yay ve okla ona durması için işaret ediyor.
Michelangelo Buonarroti
Michelangelo Buonarroti (1475–1564); Rönesans Dönemi’nde yaşamış, İtalyan heykeltıraş, ressam, mimar ve şairdir. Sanat tarihinin en yaratıcı ve etkili sanatçılarından biri olarak kabul edilir. En ünlü eserleri olan Floransa’daki anıtsal mermer Davut heykeli, Roma’da, Sistine Şapeli‘ndeki şaşırtıcı freskler, Aziz Petrus Bazilikası’nın yükselen kubbesi ve Pieta heykeli, kültürel mirasın vazgeçilmez parçalarıdır.
İnsan yaşamının dramını eserlerinin merkezine koyan sanatçının üslubu, görkemli insan figürleri, anatomik duyarlılık, plastik form, canlı duruş, gerçekçi olmayan anatomi ve yoğun dramatik ifadeyle karakterize olur.
Tityos’un Cezası : Michelangelo’nun Trajik İkilemi
Desen, kağıt üzerine siyah tebeşirle çizilmiştir. Tityos bir kayaya zincirlenmiştir ve bir akbaba ciğerini yemektedir.
Michelangelo, 1532’de tanıştığı genç modellerinden biri olan Tommaso Cavalier‘e aşık olur ve onunla ölümüne dek sürecek bir dostluk kurar. Bu dostlukları boyunca, hiçbir zaman fiziksel bir boyut kazanamayacak olan sevgisini ifade eden soneler, mektuplar ve çizimler gönderir Tommaso’ya. Tityos’un Cezası da bu çizimlerden biridir ve bedensel arzular sonucu işlenen günahın sebep olduğu suçluluk duygusu ve vicdan azabını simgeler. Mektup ve şiirlerinde dile getirmeye cesaret edemediği duygularını çizimlerinde yansıtır: Tanrı’ya olan güçlü bağı ile Tommaso’ya olan aşkının trajik ikilemi.
Neye baksam, neyi görsem, bana hep aynı öneri,
diyorlar ki: “Sen sev onu, durma, peşinden koş onun.”
Çünkü sen yoksan anlamı olmaz hiçbir mutluluğun.
Sevgilim küçümsüyorsa başka tüm mucizeleri,
hiçbir şeyin hayrı yoktur ben senden kalırsam yoksun;
güneşim, sana hasretim. Ruhumdan götürüyorsa,
bende hangi yüksek umutlar ve yaman güçler varsa,
ben hep yaşayım da alev alev yanayım isterler,
yalnız senin için değil, kaşı gözü sana benzer
herkes için, o benzerlik çok ama çok uzaksa da.
o senden gitmişse, artık hiç yoksa,
ah o gözler, benim canım, ışık nedir, hiç bilmezler,
senin olmadığın yerde cennetten de yoktur eser.
(Michelangelo, 44)
Jusepe de Ribera
İspanya’da doğup yaşamını İtalya’da geçirmiş olan Jusepe de Ribera (1592-1652), Barok Dönemi’nin en önemli ressamlarından biridir. Rönesans’ın ölçülü, uyumlu ve dingin kompozisyonlarına bir başkaldırı olarak doğan bu dönem, yoğun dramatik etki, heyecan ve güçlü bir dinamizm içeren bir üsluba sahiptir. En karakteristik teknik özelliklerinden biri olan ışık-gölge kontrastıdır. Jusepe de Ribera’nın resimlerinde bu özelliklerin tümünü görmek mümkündür.
Dilenciler, Antik Çağ filozofları ve mitolojik sahneler, genellikle işlediği dini konuların yanı sıra tuvale aktardığı en temel temalardır. Caravaggio’dan çok etkilenmiş, onun gerçekçiliğini, sert ışık-gölge karşıtlıkları, kaba saba şekiller ve yalın bir gerçeklikle ileri bir boyuta taşımıştır. Teknik olarak resimleri, farklı yüzeyleri yansıtmak ve plastik bir derinlik yaratmak için ustalıkla kullandığı kalın boya katmanlarıyla kendini gösterir.
Tityos : Acıyı Görünür Kılmak
Tuval üzerine yağlı boyayla yapılmıştır.
Tityos burada, çarpık bir figür olarak karanlığın içinde ışık saçar; ışık-gölge kontrastının iyi bir örneğidir. Arkadaki yoğun karanlık sayesinde sahne güçlü bir kaynaktan gelen ışıkla aydınlatılıyor gibi görünür. Tityos’un bedeni, dingin ve kusursuz güzellik normlarından uzaklaştırılır; kartalın ciğerini sökmesinin yarattığı acı, gerilmiş kaslar ve kıvrılan uzuvlarla olduğu gibi gözler önüne serilir. Bize yalnızca mitolojik bir cezayı betimlemez Jusepe de Ribera; aynı zamanda bizi bu samimi insan acısıyla karşı karşıya bırakır.
Tityos, insanın toplumsallık ve güvenlik uğruna neden arzularını denetlemesi gerektiğinin en etkileyici ve trajik örneklerinden biridir. Bu nedenle de sanatın her dalı için eşi bulunmaz bir esin kaynağıdır.
* Antik Çağ’da, sıvı ya da katı gıda maddelerini depolamak ve taşımak için kullanılan, iki kulplu seramik kap.
Kaynakça:
Homeros. Odysseia. Çev. Azra Erhat – A. Kadir. İstanbul. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. 2014
Erhat, Azra. Mitoloji Sözlüğü. 6.bs. İstanbul. Remzi Kitabevi, 1996
Apollodoros. Bibliotheka. Çev. Nur Nirven. İstanbul. Pinhan Yayıncılık, 2017
Vergilius. Aeneas. Çev. İsmet Zeki Eyüboğlu. İstanbul. Payel Yayınevi, 1995
Apollonios, Rodoslu. Argonautika. Çev. Ari Çokona. İstanbul. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018
Michelangelo. Cennetin Anahtarları. Çev. Talat Sait Halman. İstanbul. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015
Graves, Robert. Yunan Mitleri. Çev. Uğur Akpur. 2.bs. İstanbul. Say Yayınları, 2010
Rose, H. J. A Handbook of Greek Mythology. New York. E. P. Dutton, 1959
Grimal, Pierre. Yunan Mitolojisi. Çev. Işık Ergüden. 4.bs. Ankara. 2018
Önal, Sema. Kültür Dünyasının İlk Üretimleri: Mitolojiler. Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, sy.23, 2017ss. 233-240. dergipark. web. 10.11.2026
Vasari, Giorgio. Sanatçıların Hayat Hikayeleri. Çev. Elif Gökteke. İstanbul. Sel Yayıncılık, 2013
Michelangelo Art Style & Techniques Explained. alphaartgallery. web. 10.11.2026
Tityos’un Cezası. – rct.uk. web. 10.11.2026
Saslow, James. Michelangelo’s Gifts to Tommaso. glreview.org. web. 10.11.2026
Jusepe de Ribera lo Spagnoletto. museodelprado.es. web. 10.11.2026
Master of Shadow: The 25 Most Powerful Artworks by Jusepe de Ribera. artsdot. web. 10.11.2026
Athenian Vase Painting: Black- and Red-Figure Technique. metmuseum.org. web. 11.11.2026
