Edebiyatın en sarsıcı karakterleri her zaman doğuştan kötü olanlar değildir. Bazen kötülük, insanın kendi doğrularına duyduğu aşırı inançtan doğar. Bazen de gerçekleşmesi arzulanan bir geleceğin, bugünün ahlaki sınırlarını ortadan kaldırmasıyla başlar. William Shakespeare’in Macbeth tragedyası ile Fyodor Dostoyevski’nin Suç ve Ceza romanı, insanın kötülükle kurduğu ilişkiyi iki farklı çağın düşünsel atmosferinde ele alır.
1606 dolaylarında kaleme alınan Macbeth, iktidar arzusunun insan ruhunda yarattığı yıkımı sahneye taşırken 1866 yılında yayımlanan Suç ve Ceza, bireyin ahlaki sınırlarını felsefi bir düşünce aracılığıyla aşma girişimini inceler. Aralarında iki buçuk asırdan fazla zaman bulunmasına rağmen Macbeth ve Rodion Romanoviç Raskolnikov, aynı sorunun iki farklı yüzü gibidir: İnsan, kendisini diğer insanlardan üstün gördüğünde hangi sınırları aşabileceğine inanır?
Macbeth: İnsan Zihnin İçi ve Dışı
“Macbeth, göreceğimiz gibi, her konuda ikircikli bir adamdır: Kral olmak için cinayet işleyen ve kral olduktan sonra da her an acı çeken, iki arada bir derede kalan bir adam.”
Macbeth tragedyasının en güçlü metaforlarından biri, kuşkusuz üç cadıdır. Shakespeare’in cadıları yalnızca doğaüstü varlıklar değildir; insanın geleceği bilme arzusunun ve belirsizlik karşısındaki kırılganlığının da temsilcileridir. Cadılar Macbeth’e geleceği söyler; ancak onu doğrudan cinayet işlemeye zorlamaz. Macbeth’in trajedisi de tam olarak burada başlar. Kehanet, eylemin sorumluluğunu ortadan kaldırır mı?
Macbeth, Kral Duncan’ı öldürdükten sonra “artık uyuyamayacağını” hisseder. Uykusuzluk, Shakespeare’de sıradan bir yorgunluk değil, ruhun cezası. Banquo’nun hayaleti sofraya oturduğunda ise Macbeth’in zihni artık kendi evinin kapısını bile kilitleyemez. Cinayet onu kral yapar ama huzur satın almak için yeterli olmaz. Taç, ona ağır bir miras gibi çöker.
Yunan mitolojisinde Erinyes, yani Öfkeler, kan döken insanı kıyamete kadar kovalayan intikam tanrıçalarıydı. Orestes annesini öldürdüğünde onlar ensesine yapıştı ve onu delirtti. Raskolnikov ile Macbeth’in hikâyeleri, bu mitin modern ve içselleştirilmiş versiyonları gibi okunabilir. Fark şu: Dostoyevski ve Shakespeare’in Erinyesleri kanatlı kadınlar olarak gelmiyor. Kâbus, uykusuzluk, takıntılı bir yürüyüş ya da dudağa yapışan bir sayıklama olarak geliyor.
Shakespeare’in Macbeth tragedyasında kan, yalnızca fiziksel şiddetin sonucu değildir. Suçun insan zihninde bıraktığı kalıcı izin en önemli sembollerinden biridir. Kral Duncan’ın öldürülmesinin ardından Macbeth, ellerindeki kanın temizlenip temizlenemeyeceğini sorgular. Hatta bütün denizlerin bile ellerini arındıramayacağını, aksine ellerindeki kanın denizleri kırmızıya boyayacağını düşünür. Bu metafor, suçun maddi gerçekliğiyle psikolojik ağırlığı arasındaki farkı gösterir. Suç mahallindeki kan temizlenebilir ancak insanın kendi eylemine ilişkin bilgisi ortadan kaldırılamaz.
Lady Macbeth başlangıçta bu gerçeği kabul etmek istemez. Ona göre elleri yıkamak, suçun görünür izlerini ortadan kaldırmaya yeterlidir fakat ilerleyen bölümlerde uyurgezerlik sırasında ellerindeki hayali kan lekelerini temizlemeye çalışması, bastırılan suçluluğun nasıl geri döndüğünü gösterir. Cinayeti planlarken en soğukkanlı olan, çoğu kişiye göre en acımasız olan kendisi. Vicdan onun için gündüz susturulabilen bir ses, ama gece geri dönen bir misafir. Raskolnikov’da bu misafir, kapıyı hiç çalmadan içeri girer. Daha cinayetin ertesi sabahından itibaren yatağın ucunda oturur.
İki yazarın ortak sezgisi tam olarak burada yatıyor: Gerçek ceza, mahkeme kararından önce geliyor. Hapishane duvarları, insanın kendi zihnindeki duvarların yanında sönük kalıyor.
Raskolnikov: Vicdanın Teorisi
“Nefrete sevgiden daha fazla güvenirim. Çünkü, nefretin sahtesi olmaz!”
Raskolnikov’un düşünce dünyasını anlamak için Suç ve Ceza romanının merkezindeki olağanüstü insan teorisine bakmak gerekir.
Romanın kurgusunda Raskolnikov, olaydan aylar önce “Cinayet Üzerine” adlı makalesini yazdığı günlerde kendi işleyeceği cinayete niyetlenmeye başlamıştır. Bu makalede insanları sıradan ve sıradışı olarak ikiye ayırır. İlk gruptakiler verilene koyun gibi razı olan insanlardır. Sıradışı insanlar ise “insanoğlunun yazgısını iyileştirmek” amacıyla her zaman cinayet işlerler; dolayısıyla ” yıkıcı değil, yapıcı” kişilerdir. Buna göre yüce amaçları bulunduğu için yaptıkları suç sayılmayacak, yasalardan bağımsız hareket eden ve görev, vicdan gibi kavramların anlamını değiştirecek, Napolyon gibi bir üstün insana ihtiyaç vardır. Kendini sıradışı insanlarla aynı gruba dahil eden Raskolnikov, makaleyi bitirdiğinde “yüksek toplumsal yarar uğruna öldürmenin ahlaki bir hakkı olduğuna inanan Napolyonsu muhteşem kişilik imgesi”ne bürünür. Böylelikle Raskolnikov karakterinde somutlaşan Nietzche‘nin “üstün insanı” Nietzche’den erken bir şekilde ortaya çıkar.
Napolyon, onun zihninde tarihsel büyüklüğün ve ahlaki ayrıcalık iddiasının sembolüne dönüşür. Raskolnikov, büyük insanların gerçekleştirdiği şiddetin tarih tarafından meşrulaştırılabildiğini düşünürken kendi eylemini de bu düşüncenin sınavına dönüştürür. Bir tür Prometheus özentisi, tanrılardan ateşi çalmak yani insanlara ait olmayan bir yetkiyi üstlenmek.
İki karakter arasındaki önemli fark burada ortaya çıkar. Raskolnikov, olağanüstülüğünü kendi geliştirdiği düşünsel sistem üzerinden kanıtlamaya çalışırken Macbeth, kendisine vaat edildiğine inandığı kaderi gerçekleştirmek ister. Yine de ikisinin düşüncesinde ortak bir tehlike vardır. Kendi arzularını sıradan ahlaki ölçütlerin üzerine yerleştirirler.
Macbeth için iktidar, Raskolnikov için tarihsel büyüklük fikri, cinayeti mümkün kılan bir gerekçeye dönüşür.
Suç ve Ceza romanında kan, Macbeth’teki kadar sürekli yinelenen bir metafor olmasa da cinayetin bedensel ve zihinsel gerçekliğini görünür kılar. Raskolnikov’ un hastalanması, ateşlenmesi, sayıklaması ve çevresindeki insanlara karşı giderek kuşkucu davranması, suçun yalnızca hukuki değil psikolojik bir deneyim olduğunu ortaya koyar. Macbeth kanın izinden kaçamazken Raskolnikov kendi düşüncelerinin yarattığı zihinsel baskıdan kurtulamaz.İki eserde de suç, işlendiği anda tamamlanmaz. Aksine, cinayetin ardından karakterlerin iç dünyasında yaşamaya devam eder.
Sisifos’un İki Yüzü
Birbirine benzeyen bu iki yolculuk, sonda ayrılıyor. İşte iki eseri bugün hâlâ taze kılan şey tam olarak bu ayrım.
Macbeth, kendi yarattığı kabustan çıkmayı reddediyor. Her cinayet, bir öncekini örtmek için yeni bir cinayeti zorunlu kılıyor. Tam bir Sisifos döngüsüne dönüşüyor; kayayı yukarı itiyor, kaya geri yuvarlanıyor ve yeniden itiyor. Fark şu ki Macbeth’in kayası her seferinde biraz daha kanlı. Sonunda o meşhur “yarın, yarın, yine yarın” monoloğunda hayatı anlamsız bir gürültüye benzetiyor. Bu, bir insanın kendi seçimleriyle öğütülmüş ruhunun itirafı. Yaşam, onun için “bir budalanın anlattığı masal”dan ibaret kalıyor.
Raskolnikov’un hikâyesi ise aynı uçuruma bakıyor ama farklı bir kapıya çıkıyor. Dostoyevski, kahramanına bir kurtuluş ihtimali bırakıyor. Bu noktada Sonya devreye giriyor. Kendi hayatı yoksulluk ve utançla örülü, ama içindeki şefkat hâlâ bozulmamış genç bir kadın. Raskolnikov onun karşısında teorisinin ne kadar çıplak ve soğuk olduğunu görüyor. Sonunda itiraf ediyor ve Sibirya’ya sürülüyor ama burada asıl sürgün, suçun yarattığı yalnızlıktan çıkış oluyor. İnsanlarla yeniden bağ kurmak, ona göre ceza değil, bir diriliş.
Yani Shakespeare bize yalnızlığa gömülen bir ruhun çöküşünü gösteriyor. Dostoyevski ise aynı çöküşün, başka bir insanla temas kurulduğunda dönüşebileceğini söylüyor. İkisi de doğru olabilir. Belki de insanlar iki kapıyla karşı karşıyadır: Biri kendi içine kapanmak, diğeri başka birinin gözlerine bakıp “ben yaptım” diyebilmek.
Raskolnikov ile Macbeth’i yan yana koyduğumuzda, edebiyatın en eski sorusuyla karşılaşıyoruz: İnsan, kendi vicdanından kaçabilir mi? Peki iki yazar da net bir cevap veriyor mu? Hayır.
Dostoyevski’nin eklediği küçük bir not var ve belki de en değerli olan odur. Gölge, ışığa dönüldüğünde kısalır. Macbeth bunu göremedi, Raskolnikov geç de olsa gördü.
Kaynakça:
Dostoyevski, Fyodor. Suç Ve Ceza. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2006.
Shakespeare, William. Macbeth. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
Frank, Joseph. Dostoyevski Üzerine Dersler. Vakıfbank Kültür Yayınları, 2024.
Garber, Marjorıe. Shakespeare Oyunları Hakkında Her Şey. Alfa Yayınları, 2026.
Ünal Rutli, Nüket. “Raskolnikov’un Ahlaki İkilemi Nietzscheci Bir Bakış”. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi 12 (2020): 73-91.
Demirci, Neslihan. “Fyodor Mihayloviç Dostoyevski’nin Eserlerinde Kötülük Problemi”. 2019. Marmara Üniversitesi, Yüksek lisans tezi.
