Bazen hayatın koşuşturmacası içinde yorulduğumuzda zihnimizi dinlendirecek küçük bir kaçış alanı ararız. Bazen ise yalnızca dünyaya baktığımız pencerenin dışına çıkıp hiç bilmediğimiz, farklı dünyaları keşfetmek isteriz. Başka bir zamanda, başka bir yerde, bambaşka biri gibi hissetmek isteriz. Böyle anlarda edebiyatta kaçış alanı bulmak hiç de zor değildir. Kapağını araladığımız bir kitap, bizi alışık olduğumuz gerçekliğin dışına çıkararak başka evrenlerin içine çeker.
Kendi hikâyemizi bir kenara bırakıp karakterlerin dünyasında yeniden nefes alırız. Onlarla üzülür, onlarla sevinir, hatta zaman zaman onlara kızarız. Sayfalar ilerledikçe yabancısı olduğumuz dünyaların içinde tanıdık bir yer buluruz kendimize. Bazen tek ihtiyacımız da budur: Gerçek hayata kısa bir ara verip başka bir dünyanın içinde kaybolmak.
Kimi zaman büyüyle, kimi zaman karanlıkla, kimi zaman da geçmişin tozuyla örülü farklı dünyalara kapı aralayan, gerçeklerden kaçmak isteyenler için 5 kitap.
1. Arzu Sapağında İnecek Var – Nazlı Eray
“Algıladığımız her şey beynimizin yarattığı bir görüntü değil mi?”
Türk edebiyatında büyülü gerçekçiliğin önemli temsilcilerinden Nazlı Eray’ın 1989’da yayımlanan romanı Arzu Sapağında İnecek Var, zaman ve mekânın, düş ile gerçeğin iç içe geçtiği bir dünyanın kapısını aralar. Kitap, dönemin başbakanı Turgut Özal’ın eşi Semra Özal ile Fransa Kraliçesi Marie Antoinette’in aynı gün Nazlı Eray’ın evine konuk olmasıyla başlar. Televizyon, telefon, ses kayıt cihazı gibi teknolojik aletlerle tanışan kraliçe, bu gelişmeler karşısında hem şaşkınlığa uğrar hem de büyülenir. Yazar ile eski bir militan olan arkadaşı Mehmet, Marie Antoinette’i otomobille bir yolculuğa çıkardığında hikâyeye Fransız Devrimi’nin önemli isimlerinden Fouché, Robespierre ve Danton da dahil olur.
Üstelik Nazlı Eray’ın hayal dünyası bununla sınırlı kalmaz. Farklı çağlardan ve dünyalardan figürler birbiri ardına çıkıp gelir. Nazlı Eray, bir davette Mozart ile karşılaşır, sonra bir anda kendini Fransız Devrimi’nin ortasında bulur. Bir sayfada Che Guevara ile karşılaşırken bir diğerinde Cinci Celal Hoca ile yolu kesişir. Hatta robotların gündelik hayatın parçası olduğu bir gelecekte Alain Delon’a benzeyen bir robotla bile tanışır. Bir sonraki sayfada karşımıza kimin çıkacağını, hangi zamanın ya da mekânın içine sürükleneceğimizi asla bilemeyiz. Hikâye ilerledikçe daha da absürtleşir. Bu absürtlük okuru uzaklaştırmak yerine kitabın içine çeker.
Tarihin, geleceğin ve düşün birbirine karıştığı Arzu Sapağında İnecek Var, büyülü dünyasıyla gerçeğin ağırlığını bir süreliğine omuzlarımızdan indirerek bizi, karşımıza kimin çıkacağını bilmediğimiz bir yolculuğa çıkarır.
2. Kuzey ve Güney – Elizabeth Gaskell
“Sarsıldıkça toprağa daha çok tutunan ağaçlarız.”
Elizabeth Gaskell’in 1855 yılında yayımlanan romanı Kuzey ve Güney, 19. yüzyıl İngiltere’sine kurgusal bir kasaba olan Milton’da hayat verir. Güneyde doğayla iç içe, sakin bir yaşam süren Margaret Hale, babasının din adamlığını bırakması üzerine ailesiyle birlikte Milton’a taşınır. İngiltere’nin kuzeyinde yer alan Milton, güneyin yemyeşil doğasının tam zıttıdır. Sanayileşmenin ve sınıf çatışmasının yoğun olduğu kasaba, kalabalık, gürültülü ve oldukça tozlu bir havaya sahiptir. Fabrika bacalarından yükselen dumanlar ve işçilerin ağır çalışma koşulları, Margaret’a alışık olduğundan çok farklı bir dünyaya geldiğini kısa sürede hissettirir.
Milton’da mutsuz bir hayata başlayan Margaret, burada fabrikatör John Thornton ile tanışır. John da tıpkı kuzey gibi katı ve mesafeli bir mizaca sahiptir. Bu durum ikili arasında bir gerilim yaratır. Margaret, işçilerin hayatlarına ve yaşadıkları zorluklara yakından tanık oldukça John’a karşı duyduğu önyargı derinleşir. İşçi sınıfının koşulları, fabrikatörlerin sorumlulukları, ekonomik çıkarlar ve toplumsal sınıflar arasındaki uçurum da hikâyenin önemli bir parçasıdır. Margaret ile John arasındaki fikir ayrılıkları, dönemin toplumsal gerçekleriyle iç içe ilerler. Kitap ilerledikçe karşılıklı önyargılar yerini anlayışa ve aşka bırakır. Margaret ile John, birbirlerini ve temsil ettikleri dünyaları yeniden tanımaya başlar.
Gaskell, Kuzey ve Güney’de yalnızca bir aşk hikâyesi anlatmaz, geçmişin kapısını açar. Viktorya dönemi İngiltere’sinin sanayileşen şehirlerinde dolaşırken toplumsal dönüşümün insanlar üzerindeki etkilerine de tanıklık ederiz. Bambaşka bir çağda Margaret’a eşlik ederken kendi zamanımızın dışına çıkar, yabancısı olduğumuz dünyada tanıdık bir hikâye buluruz.
3. Caraval – Stephanie Garber
“Gerçekleşen düşler güzel olabilir ama kişi uyanmadığı takdirde o düş, kabusa da dönebilir.”
Stephanie Garber’ın 2017’de yayımlanan romanı Caraval, illüzyonlarla örülü tekinsiz bir dünya kurar. Üç kitaplık serinin ilk kitabı olan roman, Scarlett’in yıllardır mektup gönderdiği Caraval ustası Legend’dan bir davetiye almasıyla başlar. Scarlett davetiyeyi kız kardeşi Tella’ya göstermeye gittiğinde onu bir denizci olan Julian’la birlikte bulur. Buna tanık olan zalim babaları, kızlarını cezalandırır. Bunun üzerine Tella, kaçış planını ablasına anlatıp onu ikna etmeye çalışır. Yine de bir türlü başarılı olamaz. Sonunda Julian’ın yardımıyla Scarlett’i kaçırır ve üçü Caraval’a doğru yola çıkar.
Legend’ın adası büyülü mekânlarıyla tıpkı harikalar diyarı gibidir. Renkli sokakları, tuhaf dükkanları ve gerçeküstü atmosferiyle insanı daha ilk andan itibaren etkisi altına alır. Tella’nın ortadan kaybolmasıyla oyun, Scarlett için çözülmesi gereken bir probleme dönüşür. Kız kardeşini bulmaya çalışan Scarlett, kendisini giderek karmaşıklaşan bir oyunun içinde bulur. Her ipucu, ödenmesi gereken bir bedel taşırken her bedel yeni bir gizemi açığa çıkarır. Üstelik Caraval Adası‘nda hiçbir şey göründüğü kadar basit değildir. Oyunun bir parçası olan yalanlar, gerçek ile hayal arasındaki sınırı gittikçe silikleştirir. Scarlett, kime güveneceğini ve karşısına çıkan olayların ne kadarının oyunun bir parçası olduğunu anlamaya çalışırken kendi korkularıyla da yüzleşir.
Caraval, her şeyin oyun gibi göründüğü bir dünyada en karanlık sırları saklar. Düşlerin gitgide kabusa dönüştüğü bu ada, tuzaklarıyla bizi de içine çeker. Gerçekle illüzyonun birbirine karıştığı bu dünyada Scarlett gibi her karşılaşmayı sorgulamaya başlarız.
4. Rebecca – Daphne du Maurier
“Gelecek önümüzde uzanıyordu. Bilinmeyen, görülmeyen, belki de hiç istemediğimiz, hiç planlamadığımız bir gelecek. Bu an ise güvenliydi, dokunulmazdı.”
Daphne du Maurier’in 1938’de yayımlanan romanı Rebecca, kasvetli bir malikâneye kazınmış hatıraların ve bu hatıraların gölgesinde var olmaya çalışan genç bir kadının hikâyesini anlatır. İsimsiz bir kadın, zengin bir dul olan Maxim de Winter ile evlenir. Yeni evi Manderley ihtişamlı olsa da Maxim’in ölen eşi Rebecca’nın varlığıyla doludur. Rebecca’nın anısına güçlü biçimde bağlı olan ev halkı, genç kadına karşı oldukça soğuk davranır. Özellikle evin hizmetçisi Mrs. Danvers‘ın Rebecca’ya duyduğu bağlılık ve genç kadına karşı tavırları, Manderley’deki huzursuzluğu giderek derinleştirir. Genç kadın, Rebecca’nın kusursuz hatırasının ağırlığı altında hayatını ve evliliğini sürdürmeye çalışır.
Hikâye ilerledikçe gerilim artar. Genç kadın, gittikçe kaygılı ve Rebecca’ya takıntılı bir hâle gelir. Mrs. Danvers ise davranışlarıyla bu kaygıyı körükler. Manderley’nin her köşesinde Rebecca’nın izleriyle karşılaşmak, genç kadının kendi varlığını sorgulamasına neden olur. Zamanla Rebecca’nın geçmişine dair ortaya çıkan sırlar, hiçbir şeyin göründüğü gibi olmadığını gösterir.
Manderley’nin ölüm kokan koridorlarında geçmiş, hatırlandığından farklı bir huzursuzluk taşır. Rebecca’nın adı yankılandıkça isimsiz kadının zihninde büyüyen karanlık, bizi de bu hikâyeye ortak eder.
5. Mavi Şato – L. M. Montgomery
“Saat gecenin üçüydü. En bilge, en uğursuz saattir gecenin üçü. Ama bazen gecenin üçünde buluruz özgürlüğümüzü.”
Lucy Maud Montgomery’nin 1926’da yayımlanan romanı Mavi Şato, gerçek hayatın yavanlığına karşı zihinsel bir kaçış dünyası kuran Valancy’nin hikâyesini anlatır. Valancy, hayatını hep aynı sınırlar içinde, ailesinin onayına göre yaşayan bir kadındır. Tekdüze ve sıkıcı yaşantısından uzaklaşmasını sağlayan tek şey, zihninde yarattığı mavi şatodur. Gerçek hayatta sahip olamadığı özgürlüğü, mutluluğu ve heyecanı bu hayal dünyasında bulur. Yirmi dokuzuncu doğum gününde hayatın gerçekleri yüzüne sertçe çarpar ve mavi şatosunun anahtarını kaybeder.
Üstelik Valancy’yi bir sürpriz daha bekler: Valancy, bir kalp hastalığı olduğunu ve en fazla bir yıl ömrü kaldığını öğrenir. Hiç yaşayamadığı hayatının yakında biteceğini öğrendiğinde tüm kuralları yıkmaya karar verir. Yirmi dokuz yıllık hayatında ilk defa ailesinin beklentilerini, toplumun kendisine biçtiği rolleri ve başkalarının onayını bir kenara bırakarak içinden geldiği gibi yaşamaya başlar. Daha önce cesaret edemediği seçimleri yapar ve kendisine dayatılan sınırların dışına çıkar. Korkuları yerini cesarete, heyecana, hatta aşka bırakır.
Valancy’nin yolculuğu kimi zaman hüzünlü, kimi zaman eğlencelidir ama daima tanıdıktır. Mavi Şato, büyülü bir dünyanın kapılarını açmaz. Yine de gerçeği, hayal edilen bir şeye dönüştürür.
Belki de kitapların en güzel yanı, bizi farklı dünyalara götürürken kendi dünyamıza da farklı gözlerle bakmamızı sağlamalarıdır. Kimi zaman bambaşka bir dönemde dolaşırız, kimi zaman büyülü bir oyunun parçası oluruz, kimi zaman karanlık sırların peşine düşeriz, kimi zaman da hiç cesaret edemediğimiz bir hayatın hayalinde saklanırız. Her hikâye başka bir kapı açar. Biz ise o kapılardan geçtikçe biraz daha değişiriz. Kitap bittiğinde gerçek hayata dönsek de çıktığımız yolculuk içimizde bir iz bırakır: Bazen bir karakterin cesareti, bazen hiç düşünmediğimiz bir ihtimal, bazen de kendimize sorduğumuz yeni bir soru olarak daima bizimle kalır.
Kaynakça:
Du Maurier, Daphne. Rebecca. Çeviren Levent Göktem. İthaki Yayınları, 2020.
Eray, Nazlı. Arzu Sapağında İnecek Var. Everest Yayınları, 2019.
Garber, Stephanie. Caraval. Çeviren İlke Afacan. Dex Kitap, 2024.
Gaskell, Elizabeth. Kuzey ve Güney. Çeviren Uğur Mehter. Koridor Yayıncılık, 2022.
Montgomery, Lucy Maud. Mavi Şato. Çeviren Kolektif. Dedalus Kitap, 2023.
