Tarihin Sıfır Noktası: Göbeklitepe

124
Gece Modu

Bir yanda Netflix orijinal dizisi Atiye bir yanda çocuklar için hazırlanmış Rafadan Tayfa çizgi filmi derken Göbeklitepe merak edilenlerde üst sıralarda yerini almış durumda. Peki, Göbeklitepe’yi bu kadar özel kılan ve Tarihin Sıfır Noktası denmesine neden olan tarihinde neler var? Sizler için Söylenti ekibi olarak bu konuyu araştırıp özetle neler olduğunu anlatmak istedik. Gelin hep birlikte tarihte ufak bir yolculuğa çıkalım!

Öncelikle Göbeklitepe’nin konumundan bahsedelim. Göbeklitepe, Şanlıurfa’nın yaklaşık 12 kilometre kuzeydoğusunda, Örencik Köyü yakınlarında bulunuyor. Tarih derslerinde gördüğümüz o ilk kentlerin ve yazının filizlendiği yer olan Mezopotamya’nın bir parçası aynı zamanda. Fırat ve Dicle arasındaki havzalara ‘Bereketli Hilal’ denmesinin de bir sebebi var tabii. İşte Göbeklitepe konumuyla da uygarlıkların beşiği olan bir yerde karşımıza çıkıyor. Öyle bir konumda inşa edilmiş ki göz alabildiğine sarı tarlaları izliyorsunuz Göbeklitepe’ye geldiğinizde.

Anıtsal mimarisiyle dünyayı şaşırtan Göbeklitepe, 2018 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi. Türkiye’de 2019 Göbeklitepe Yılı ilan edildi.

Söylenti Dergi e-sayısı Çıktı!

TEMA Vakfı yararına çıkardığımız e-dergimizin ilk sayısı yayında! 90 sayfa içine 40 farklı yazardan, şiir, öykü, deneme ve incelemeleri yayınladığımız e-sayımızı satın almayı unutmayın! Üstelik yalnızca 5₺!

Şimdi Göbeklitepe’nin neden bu kadar önemli olduğu konusuna gelelim. Dünyanın bilinen en eski tapınaklarından çok daha önce inşa edilmiş olması bu yerin önemini artıran faktörlerden biri. Ne kadar eski diye soracak olursanız Stonehenge’ten 7000 yıl, Mısır Piramitlerinden ise 7500 yıl önce yapıldığını söyleyebiliriz.

Tabii burada inşa edildiği yılların koşullarını bilmek büyük önem arz ediyor. Göbeklitepe’nin inşa edildiği dönemde insanoğlunun bitki toplayan ve hayvanları avlayan küçük gruplar halinde yaşadığı kabul ediliyordu. İşte bu yüzden, insanın avcı toplayıcı olarak yaşamını sürdürdüğü bir dönemde, ileri düzeyde mimarlık gerektiren anıtsal yapılar inşa etmesi tüm dünyada şaşkınlık yarattı. Göbeklitepe bulunana kadar, insanların yerleşik yaşama geçtikten sonra anıtsal yapılar inşa ettikleri düşünülürken, keşifle beraber bilinen tarih akışında büyük bir soru işareti oluşmaya başladı. Çünkü Göbeklitepe bu görüşün doğru olmadığını ve o dönemde insanların bildiğimizden başka bir yaşam sürdüklerini ortaya koyuyor. Tarihin Sıfır Noktası unvanını da unutmadan buraya ekleyelim.

Göbeklitepe için en kritik sorulardan biri ise buranın ne amaçla kullanıldığı. Neolitik döneme dair yazılı kaynaklar olmadığı için bu sorunun cevabını bulmak hayli zor. Göbeklitepe kazısında çalışan arkeologlar ise verdikleri röportajlarda buranın tapınak olduğu ya da büyük bir meteor çarpışmasının resmedildiği gözlemevi olduğu iddialarını doğru bulmadıklarını söylüyorlar.

Alman Arkeoloji Enstitüsü’nden arkeolog Jens Notroff, buranın bir çeşit buluşma noktası olduğu yönünde bir algının olduğunu söylüyor verdiği röportajda.1 Yani çevrede dolaşan çeşitli avcı gruplar için bir çeşit toplanma, buluşma ve takas alanı. Göbeklitepe Araştırma ve Kazı Koordinatörü ve Almanya Arkeoloji Enstitüsü Öğretim Üyesi Dr. Lee Clare da buraya tapınak denmesinin sakıncalı olduğunu belirterek “Bu terim mevcut haliyle, örneğin tanrıların ve eğitimli bir ruhban sınıfının varlığını varsayar. Ayrıca, “tapınakların” (ilahi tapınım için bir yer olmasının yanı sıra) bir tür ekonomik güç kullandığı anlamına gelir. Bu yorum, MÖ 10. ve 9. bin yıllarında yaşayan Taş Devri toplulukları için tamamen gerçek dışıdır. Bu tür “tapınak ekonomileri” en azından geç Kalkolitik / Bronz Çağı’na kadar ortaya çıkmıyor.”2 diyerek diğer iddiaları doğru bulmadığını açıklıyor. Bahsettiğimiz gibi yazının olmadığı bir devre ait olduğu için net şeyler söylemek zor, kazılar da hala devam ediyor.

 

Bilinmezlikleri bir kenara bırakarak 20 yıl önce buranın nasıl keşfedildiği hikâyesine bakalım bir de. Bölge esas keşfinden önce, 1960’lı yıllarda İstanbul Üniversitesi ve Chicago Üniversitesi’nin ortak bir çalışmasıyla incelenmiş, fakat çalışmaların üzerinde durulmamıştır. 1986 yılında gelindiğinde ise  tarlasını süren bir çiftçi kireçtaşı heykeller buluyor. Bu heykelleri müze yetkililerine götürüyor ancak burada özellikleri fark edilmiyor. Atatürk Barajı sular altında kalmadan kurtarma kazısı yapan ekipten Prof. Dr. Klaus Schmidt bu heykelleri görüyor ve uzun uğraşlar sonucunda yer tespit edilerek kazılara başlanıyor.3

Göbeklitepe’nin tanıtımında da sıkça görüğümüz ‘T’ formlu anıtsal dikilitaşlar (steller) kazının en ilginç buluntularındandır ve bu T formlu dikilitaşlar boyu 6 metreyi, ağırlığı 40 tonu bulabilmektedir. Dikilitaşları ilginç kılan şeylerden biri de üzerine işlenmiş hayvan motifleridir. Çok farklı hayvanların kabartmasını taşlarda görmek mümkündür. (kabartmaların örneklerini aşağıdaki fotoğraflarda görebilirsiniz.) Kabartmaların ne anlama geldiği ve ne amaçla yapıldığı henüz bilinmemektedir. Bu insan formunun tasvirleri olduğu söylenen dikilitaşların 10-12 tanesi dairesel planda dizilerek araları taş duvarlar ile örülmüştür. Ortadaki bir çift karşılıklı büyük dikilitaş ile çevresindeki dikili taşlar yuvarlak ya da oval kapalı mekânlar oluşturur. Kazılar neticesinde bu mekanların altı tanesi ortaya çıkarılmış olsa da jeomanyetik ölçümlerle bu mekanların 20’yi bulduğu biliniyor.4

                         

Göbeklitepe’yle alakalı bir sürü teori öne sürülüyor. Tarımın temellerinin orada atıldığına dair görüşler, bulunan bira fıçılarına yönelik çıkarımlar derken konuşacak çok fazla konu var. Zamanla kazılardan çıkanlar yorumlandıkça bizler de insanlığın köklerine dair yeni şeyler öğreneceğiz. Urfa’da Göbeklitepe benzeri başka yerlerin bulunmuş olması da daha öğrenecek çok şeyimiz olduğunu kanıtlar nitelikte. Göbeklitepe ile ilgili daha detaylı bilgiler için arkeologlarının röportajlarını okumanızı tavsiye ederiz. Tarih keşifleriniz bol olsun Söylenti ailesi!

                   

 

Kaynakça

1: https://arkeofili.com/gobekli-tepe-ile-ilgili-tum-merak-etttikleriniz-jens-notroff-roportaji/

2: https://arkeofili.com/gobeklitepe-hakkinda-bilinmeyenler-dr-lee-clare-roportaji/

3: https://www.ntv.com.tr/sanat/gobeklitepe-hakkinda-bilmeniz-gerekenler,ERs9SrNYnUWHgecdQ5CDAw

4: https://muze.gov.tr/muze-detay?SectionId=SGT01&DistId=SGT 

Fotoğraflar: İrem Nur Kaya, Ağustos 2019

CEVAP VER

Yorum girişi yapınız.
Adınızı girin